eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

cecile s. yumul
cecile s yumul KALIBUGTAN NA pa ning Pebreru megumpisa tana ngening banua king bihilia. Deng Kapampangan lalu na dagul karing ausan a Saradung Katoliko ustung linub ne ing Ash Wednesday, mangiling nalang mamangan karni ustung biernis.

More than the value of spiritual cleansing in this Catholic practice, this present age and stage of viral infection the latest of which brought horrors to the pig farms in Pandi, Bulacan with the rage of Reston Ebola virus strain in about 6,000 heads, finds good adoption in family eating habits.

Makanian iang miliari ining istoriang idake ku ngeni kekayu. E ya san bibiru, tutung tutu pung miliari ngeni pang milabas a Pebreru. Ini patungkul king pamanyubung gamat na kalumon tana lalu na ustung maniaman ing asan o itang bisa kang manambula at iamas meng maiap king busuk busuk a nasi ing simen a asan anti na mo ning kabasi tiktak kasuksuk mapinu pero pinakamaniaman kareng tinapa.

Red Cross Youth Council & Members: Era pikarine ing susubung gamat

Linapit de kening kaluguran ing metung a makatuknang lele da ring ausan dang badjao. Meiari ia kanung high school at sana nung asopan iang makatipun pagaral, uling keta karela, mangan ali la, karing apat a mikakapatad iang mekapagaral. Ban sana mako ketang bie, mangan ali, nung dimut a atin samsaman uling era balu kapilan ing tutuking atin miapag. Ausan tane mung Geronimu ining mekiabe bale uling bisa ia kanung makapagaral pasibayu.

Ining kaluguran uling atin iang pusu para kareng bisang mabiasa, gang man ene kailangan ing metung pang abe bale at tutu na man maragul karagdagan king aldoldo gastus, tinggap neng manuknangan karela y Geronimu. Ing maging obra na bayang makatipun ing pamamalis king mula at papakan/maglinis karing sese na ning kaluguran. Kaibat niti, bayu pa ugtu, ala neng obrang mabaiat liban king pamanos pipanganan.

Niyang muna iang lungub ining Geronimu, pepasuala na king kaluguran, ing ilig na kanung kakanan vegetables, gule, Bro! Maggugule ya kanu! Aba ngana ning kaluguran kang Geronimu, os map e makaying magastus nung makanian.

Ining Geronimu sasamba ia kanu, ania pepayuna na ing makaladua king paruminggu, mamako ia uling e maliaring lumiban. O uli na ning ala ia pang aianinagan matsurang panugali, "A ua," ngana ning kaluguran, "aitindian ku ita. Maski nanu ia pa ing kasalpantayanan tamu, ing pinakamatas a timbangan ing eka darapat marok at maniabi kang katutuan.

"Emu sana kakalinguan ing paintungulan mu at nia tiu ka keni mipaniaup kata, uling bisa kang makatipun bang makapagaral king daratang a June. Nung emu la taginan ding mibie allowance, gang apulung libu maina ing makatipun ka. Ala kang gastusan keni bale libri ngan. At anti kung dagdag saup, dinan dakang beinte pesus pamasai ustung mamako kang samba ban ela mabauas ding titipunan mu. Makasobra ka pang anam a pesus."

Mabilis milabas ing aduang domingu, ing pisabi makaladua pabulan o akinsi at mapupus ing bulan karin ia tanggap allowance. Menanda ia kalendariu baiang e maguldu king bilang at obligasyun. Uli aniang minuna mitud ing saktung sabadung samba ia, imbes lunes binie na ning kaluguran ing allowance nang Geronimu dinanun na at dininan ne pang sobrang beinti pesus.

King kerakalan na tatagunan ning kaluguran, mabilis ne naman milabas ing aduang sabadu. Misdan ia misan dinatang iang bandang alas dies ning abak., makapiblas ne ining Geronimu, at anti ia mong atin puntalan a outing, makabackpack, makabaseball cap, maka ternung medias a berdi na bat mismu king kaluguran aniang tiktak karimla ing panaun, milabasan eneru at nganang sinalubung kanu, "Pamasai at allowance ku pu, adua nang domingu."

Ngamu galang, mengapamulala ia ing kaluguran at ena balu nung mimua o panupaia ne ining kipkupan nang bisang mabiasa at makapagaral kanu.

"Ha? Anta bakit, nuka wari munta ot kapiblas mo abak pa, at e pa naman mapupus ken pang martis," iang ikua nang asabi niting kaluguran.

"E wari pu pisabi bauat aduang domingu dinan yu kung allowance? Binilang ku kadua ne naman sabadu ini manibat dininan yu ku. Mako naku sana samba ku sabadu ngeni."

Ditak nang bina, anti ia mong tutultulan makasinding kasapuegu balugbug ining kaluguran at ngana, "Nung ika iang bibilangnan mu ing pamaniad mu, gang reng makipagsueldu pa naman kinsenas makatadua king pabulan. At eku ATM ustung tinimid mu atin lalual saluran king palad mu. Manupaia ka, ala kung aibie ngening oras a ini!"

Kalako na ngana ning mamipi ming malan, "Nandin nako pa pu panayan datang ning pangunakan yu. Itangan pin malan na binie nang papipi. Atin yatang lakad e mipaindatun manibat nandin, makadungo yang makadungo king lual gate."

Mikasbu ne ing kaluguran, "Atse, yardboy tayang bayu ita, taga palis king mula at linis taklang asu!"

Y Atsing tagapiping malan, ia naman ing mepipi at makangangang e makapanuala. Mapilan penandit, mimasmas ia at gamusgamus buntuk, "O bala ku sa Atse, kamag anak ye asne kapiblas maranun, itang kalako yu miniblas nia naman at sasakluluan nang binie ngan ing marinat na."

Nung ating iang sakit pusu iting kaluguran mapaliaring ketang oras mirasnan ia king inasta ning kinua nang kupkupan bisa kanung mabiasa at makapagaral. Kilub ning pabulan ating balamu bubulung at kutub ating e ustu king sasabian nang pangarap bie at king panugali at papalto nang bina ustung e piadian. Anti mong ausan dang "unguarded moments" matutukal ing tutung panugali.

Abak, biernis, anti ning gaui, uling bihilia maranun iang memiritung tinapang kabasi, at tin nang ternung sabo balatung king almusal. Uling ating pakanan matua bale, at tutu naman maniaman ing susubung gamat, ding makibale, mismu, manggamat la ngan mamangan. Mikit ing ilyup sabo,manambula king nasi at sisime laman tinapa, dudunut king nasing bubusuk.

Sablang isip niting kaluguran, pota marine iang sumubung gamat iting karungut dang inagnan mamangan a Geronimu, ngana, "Oy, 'tong, enaka marine, sulung sumubu ta ngan gamat, baka mas manyaman mangan, mapinu la pamo suksuk ding kabasi."

Alang nanu naman, ngana ning Geronimu kabang pakatuarik la ring tiduang taliri mingatbang sepung gamat, at ding titlung taliri, makatalan lang mamagkasakit karing kutsara at tinidur na, "E ku pu susubung gamat, akasanaian ku na ing mag spoon and fork." At sindu na ing pamamangan na tiktak king kabanaiad baiu miras ing kutsara king asbuk na.

Ing kaluguran ngamo, makalaue ia king karapan na, ena maybug paniualan ing dindam na. Mipatuknang iang lalangut at mipaku ia ing gamat king nasing makasakmal. E bisang mimua uling makaiarap king pamangan, oneng e na apalampas, "Geronimo, nung bala mu rugu makatas laue tau ing sinabi mu kanaku kening arap pamangan, ali, ing tutu na makasnuk kang dindam kung miniabi. Makarine! Tutung makalako respetu nung atin man dapat respetuan. E kabauasan king pangatau tamu ing pamanyubung gamat, uling iang keragul tamu at king klasi ning miaiapag a pamangan. Ing pamag patas uri king pangatau, 'tung, alayu king pigagauan mu, atiu king gagauan mu bilang tau ing bibie ulaga nung nanu kang klasing tau. Misip ka sanang pasibayu king sinabi mu at ing penibatan mung keragulan."

Kaibat nita, pisundu sundu na pa murin ing pamagkasakit nang mangan tinapang kabasi, at akit mu naman ing e natural ing pamanalan nang kutsara at tinidur, kalupa na ning aldoldo gagamit kareti. Mekatapilan pang meulit ing makanian, geua na nang pikailian ning kaluguran.

Gang makananu kung pibalabaligtad, eke akit ing pengatuliran na nitang Geronimu ketang kaluguran a meg istoria nuya misane, magspoon and fork, uling iting lugal a penibatan at keragulan nang Geronimu, ilapin ding makatoto at pakasalilung banda Abacan. Ing pamibie bie karin, tutung masakit ania, karin la magsantung ding alang santungan.

Bayu misulat ini manibat dindam ke ing istoria sibuknan ku naman ing magspoon and fork, kekaban sisime tinapang kabasi, eku mibata, digpan ne ning alting Geronimu, pepagkasakitan naku, mibsu ku pa mesuksuk. Linele kula ding spoon and fork, sinubu kung gamat at inambula ing sabo balatung.

Aku pagmaragul ku ing biasa kung sumubung gamat, nuku man miras mialiuang banda ning yatu.


[About the author. Cecile Santos Yumul is a veteran award winning Broadcast Journalist, a visionary teacher (Most Outstanding Teacher of the Philipines in 1992), a nationalist (Most Outstanding Kapampangan for Education in 1993), an environmentalist, and a dedicated daughter. She has over 35 years experience in the field of arts as an actor, director, and author. She is a published writer (Woman's Magazine) of essays, poems, short stories, and social commentaries. She currently resides in Lakandula, Mabalacat, Pampanga with her Mother, 18 dogs, doves, and bonsais.]

-Posted: 12:04 PM 3/30/09 | More of this author on eK!
WHAT THEY SAY...

Wency Marin (of Mabalacat, Pampanga, Philippines) writes...

Ma'am Cecil,

Kapilan yapa mengailangan arinola o kaya piimian ing internet cape nung nukarin ke binasa ing "susubung gamat". Nanung penama naning Dota, ampong counter strike mituknang in pamamyalung darening kayaynakan kening karelang emipapawas a bisyu, sinagikgik nomang mayli kabang babasan keng masikan ing kwentu ng Geronimo ning sapang bato este abacan pla...

Salamat bistat man masakit ing bie apapakaili mu kami madalas kareng kekang kwento mu maiibsan ing kekaming panamdaman at didinan mukeng inspirasyun na lalung magsikap keng bie...

Salamat pu.

Papa Kurt

-Posted/Via Email: Tuesday, May 5, 2009, 10:34 PM



Joel Roban (Philippines) writes...

hahaha ma'am cecile story regarding ang isang tao na hindi daw gumagamit ng kamay sa pagkain, alam ko totoo itong kwentong to i know that person very well, i am not expected na ang isang tao na tutulungan eh nag iinarte, i am with mam cecile for a couple of times, but sya nga kumakain kami ng pakamay then hetong geronimo na isang batang dapat eh maging totoo sya pa ang hindi daw kumakain ng sa kamay ginagamit? eh samantalang kung hindi sa kamay ni mama cecile halos di na sya maging geronimo? whats wrong of using ur hand sa pagkain ng mga tinapa,tuyo at daing? napaka sosyal mo naman kung pati tuyo at kabasi na tinapa kutsarahin mo pa, being a pilipino nasa cultura na natin ang salo salong pagkain na kamay ang ginagamit kasi thats pilipino and nag iisa lang yan sa mundo kaya yong mga taong akala mo eh ang pagkain ng naka kamay ay yucky better ask urself kung ano ba talga ang pagiging pilipino mo?

-Posted/Via Email: 2009-05-10 19:51:44 PDT



Joe Salonga (Saudi Arabia) writes...

Nung balu namu sana ning Gemong yan.. anggiang deng prinsipi keni Arabia, susubu la ngan gamat pota mipakirut ya... alang manager o nanu basta mangan, alang kutsara at tinidur... aliwa mu ita... makasalampak ko pa keng arap na ning mabilug a maragul a maragul apinggan a nokarin ing pamangan. I simply asked a friend, many years back,.. why, so I asked, ing sinabi na kanaku, deng kutsara ampong tinidur, dakal lang gagamit, deng gamat ku, aku mu... ala nang aliwa... Y tamumu

-Posted/Via Email: 2009-06-18 11:27:07 PDT



post Publish your comments...
Nextnext