eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

cecile s. yumul
cecile s yumul MITIPUN LA ring mitagan pang anak at apu nang Apung Bayang. Pauli na ning atin na lang sari-sariling pamilia at mialiua na ing balen a ulian, niang tauli nang kebaitan Apung Bayang a mitipun la ring mipinsan pinsan, misabi sabi la nung makananu na kanyan potang ala ng mabie karing matuang dalaga. Uli na ning mengaragul la ngan alus king matuang bale, eda naman buring misali ya at king aliwang tau mipunta ing pimamanan a matuang Bale. Milabas itang mapilan bulan at misan pepaulian na lang Dara dang mitagan ding atlung mikakapatad. Oyni ing disnan da.

Detang bangan lesakan dana la, uling malwat ng panaun, manibat ikua ng Marcos anyang meg martial law ing pipagalan ng Apung Bayang, maigit dinalan a ektariang tamnanan pale, atbu at miyaliwang prutas at linibe katumbas a papeles king Landbank, pauli na nitang ginamit dang Land Reform. Y Neneng,Totoy at Edung sese do ring Darang mengatuang dalaga anya ilang pane dang ausan ustung atin kailangan. Bayu pa ing pamitagun da ring mialiwang midake king mitatagan a malyaring ipamie kitnan nala ning darang miki sese nung nanu ing buri da king gamit ng Apung Bayang.

Y Totoy uling pituki tuki neng Apung Bayang ustung lalabas la king baryu, pekiduang na ing sana miras la kaya ding parugang nitang matuang gareta, ampo itang makaba ng Tabak Apung Bayang na dinukit yang sagung damulag ing talnanan.

Y Edung makanyan mu naman uling keragul da ing takatakiki kang Apung Bayang, inyad na naman ding adwang bastun a kaladu at itang taiktik ng yantuk, panasiwas potang lalakad la king masukal inyang malati la pa. Ena kelingwan Edung nung makananu, wesiwas Apung Bayang tang ubingan a maka amba king dalanan da misan atilu marangle, niyang panaun kakabio atbu. Ing kaya naman pekiduang na ding bakal a parugang na gagamitan dang panyipit atbu ustung panaun ning kabio. At ding trabeza ampong asias da ring bangan a melasak. Binye dia naman itang maragul diling tapayan nukarin la maglulan inyang malati la potang salikutan. Aliwa la gawa karen ngeni. Maimpis la potang pitikan mula dandaman mu ing kakablas king balugbug.

Y Neneng, uling balu deng mapamialungan at titipun mangatuang gamit bale, tambing lang makalele para kaya ding plantsang di uling, matuang gilingan batu potang gagawang mialiwang malagkit at tamales. Kitnan ne ning Dara, "King gamit nang Apu Bayang nanu ing buri mung miras keka?"

Uli na ning y Neneng pamanyulud na ing naguas at aliwa pang pilakwanan saya ning Apu na, paburen deng mamuklat ketang matuang aparadul a pepasaria na pang Apung Bayang uling makadukit ya lagyu ketang babo ning pasbul. Uling balamu mebie yang pasibayu y Apung Bayang king pamanggayak barung matua, nganang migkas ning Dara, "Nanu ing buri mung gamit keni matuang bale? A linis kuna la ding aparadul at ing aliwa ng ternu at imalan Apu mu mananasnas na king kelambatan makasinup at makatuklip."

Ita pung palmaman ng Apu, buri ke pati itang bote, dapukanan ng api, at kalakati."

"Aru ala ne ing palmaman, mesalaula ya niyang lesakan do ring adwang bangan. Itang kalakati milele ya, ot nanung bisyu mu puru kalakuti, a Neneng?"

Maili ya y Neneng, king lub na lalabas anti mong piyalben king sine ing panawun makatanud ya kang Apung Bayang, alang pamiyaliwa ketang Lola Basyang ng Severino Reyes, a dudula da king radio DZRH ustung bengi bayu Gabi ng Lagim. Dakal ya dinake kabiasnan at maragul ya inambag nung makananu yang meging taung matatag mangatuliran at e masasawul king kinang da ring kualta at malaguang pikualtan.

"Ing mu pung gamit a panyulud ng Apu yang buri kung miras kaku at pakamalan kung mayap. Anya nung pung malyari, ing aparadul ng Apu ya ng bie yu kanaku, ban ena miyaliwa sinupan ing gamit ng Apu ku."

"O sulung, atangkap ku na rin ding papepapeles at kalakuti ng Apu mu, keka ne ing aparadul, ot atin naka man aliwa pang malyaring adwan, yan mo? Tuldu mu ne ngeni bang kanita ustung mendatang la reng pisan yung aliwa ala na ing buri yu kening bale matua. Bang alang masabi. Ikayu kasi dagul ko keni niya makanyan mu ita minuna dakong kitnan. Tutua naku naman, buri ku masalese pangabili ing anggang atiu kening matuang Bale. Ding aliwang pibandian pakalagyu pa kanaku, potang ala naku, makapanabilin na. Kanita yu na abalu potang dating ing panaun."

At ding atlung mikakapatad, dela da na ding para karela pinaka matimbang a pamana king matuang bale. Y Totoy pepadukit yang tansu nu maka sulat ing makuyad a istorya ning Tabak ng Apu, at unti ya katua ing pamana. Kebit ne king pinakamasanting a kabilyan kilub bale na yang muna mung akit, e malyaring e pagmulalan, uling mengupas ya itang balat ng astakang tabak. Atin yang punti itang dinukit a talnanan .

Y Edung naman, ketang bungad ning bale ng bayung gawa, sinabit neng anti mong pinakamasanting a "Chandelier" itang parugang bakal pamana bat kang Apu na. Ding Trabezang asias ding bangan, makayabat la naman at ilang gewa dang pipagpainawan king ardin lalam nitang makasabit a parugang bakal. At detang aduang mesira ng lilibangan babi, bat mu naman king trabeza, pepakintab at karin la makasalese ding bastun at taiktik ng Apu na. At makanyan mu na man, makasulat ing storya da nung bakit mal la pa king sablang gamit.

Ing Aparadul kayabe ing gamit ng Apung Bayang miras kang Neneng. Mapilan aldo, piabe abe na ing minunang mibie saya kaya niyang kayanakan na pa, salupilan ng papel ding gradas ning aparadul megumpisa ya lalam dili. Inabit ne ing drawer oneng mipasikan ing abit, linwal ya ngan ing, dapukanan. Anyang ume na neng ilage, sipatan bang lapat ya pangabalik, ikit na mingatbang lele kailit wanan, tin miyaliwa lang dapukanan, balamu alahas. Linwal na lang tunggal tunggal, biklat. Ing metung a mekapangilabut kaya, itang takap nitang metung pilulanan atin makasulat, makaparikil la kang Ima na ketang kebayitan dapot ing banwa naman ing kebayitan ng Neneng. Ena balu nung kumiak, gulisak o mamaglusksu ya. Abatiawan ng Apung Bayang ing daratang a panaun? King pamagmasid na kekaban daragul la ring apu na, balu na, metung ya ing makaburi at magpakamal karing baru, saya, at naguas ng memangupas .

Ing pigkalub ng Apung Bayang eya mu pu aparadul.


[About the author. Cecile Santos Yumul is a veteran award winning Broadcast Journalist, a visionary teacher (Most Outstanding Teacher of the Philipines in 1992), a nationalist (Most Outstanding Kapampangan for Education in 1993), an environmentalist, and a dedicated daughter. She has over 35 years experience in the field of arts as an actor, director, and author. She is a published writer (Woman's Magazine) of essays, poems, short stories, and social commentaries. She currently resides in Lakandula, Mabalacat, Pampanga with her Mother, 18 dogs, doves, and bonsais.]

-Posted: 7:27 AM 10/15/08 | More of this author on eK!
Nextnext