KAURAN NA na naman at dakal karing tau sigam sigam la at mamanguku uling dala na kanu ning panaun. Ya naman kayagnan ning mamutaktak la ring bungang biabas at sua kareng ating pang mulang mitatagan nung ela pa mipatuki king awsan dang "landscaping" ding manuknangan.
Ustung makanyan na ing panaun, makayagnan ing mangalto na la naman ding miyaliwang patalastas para miragdag ka pigastusan uling ngara pin: Masakit sasakit ngeni asna kasakit ing bie at eka makiragdag karing mikakasakit uling tutung masakit nung ing manintunan ing mikasakit lalung tanang magkasakit.
Nung mataluki ka mu ing mismung makapatulug kekang tanaman a bibie bunga ya ing kanan para pasiknangan naka pamikatawan. E wari ustung datang na ing kaleldo, ding miyaliwang masabo prutas ilang dakal a pupulan, anti damo ring pakwan, melon, santol, chico, makopa, duat, guayabano, kasoy, siriguelas, yangka, pinya, mangga. Ngeni mu pin uli na ning amanwan dang "technology" maski pa eda na panaun ding aliwang bungang tanaman, makasali ka mu rin. Anya yata pati ing mangagli milako na naman king usu, uling ing kakagli, ene makapamita ketang masakit panintunan. Anti na mo kanitang malati ku, gang e ka pa biasing mangalendaryu, balu mu nang malapit ing awsan dang La Naval, ustung minta ka Angeles, uling ketang matuang palengke Miranda rotonda nung nula makapuestu ding magpuprutas manakit nakang lanzones at gagapangan dalang panas a matuling na senyales a tutu lang mayumu at pupul king ustung panaun.
Ibalik taya king biabas. Atatandanan ku pa karing adwang bale matua king Concepcion atin lang misumangid a mula para karing bungang tanaman. Ela kabud dakal a tanaman biabas, nune miyaliwa, king pang pasbul, makayabang la ring adwang Biabas Denas asna katalik mamunga. Deni ring mangaimpis a balat, malutu (actually dark pinkish hue) la lagat ngara pin ding matua. At eyuku kaylian, uling makanyan ing keragulan kung daramdaman kalupa na ning malutu ning ebun (na balu ta ngan ene man malutu nune dilo ya). Bayu ka pa makapanyiklod, akwa munang makapamiabas manibalang kekaban panayan meng mibuklat ing maragul a pasbul. Oreni ding manyaman, sisigan, maglagutuk la at lalu lang niniaman nung tiltil mulang asin o makagisang baguk.
Banda na man kilub, atin yang makapalibutad y Mang Lucing at babalut do pang diaryu ding bunga balang e matusuk insektu ding paragulan dang biabas damulag.
King gulut bale, nung nula karin makatalatag king papag a makaba ding mangaragul a kawa, balanga, kalderu, siense, sanduk, karin no man makabanda ring mamungang tanaman pikuwanan king lulutu. Karin makabalebe la ring dakal a biabas samut lang mangakapal a lagat at madilo dilo la laman, ampong ding butulan, tiktak la king kaslam a bunga. O reni ding pag bulanglang ustung makanyan a makayusu la ring biabas, egana gana na yatang lutu at singkotsa malyari king bulangbalang atakman kuna. Malyaring Bulanglang mu miyaliwa ya bulug at tutung ena ka man mipasawa uling manaliwa ya nyaman atiu king inabe mung sangkap. Ika kayang mamasa, sanu ing pinakaburing ilyupan a sabo bulanglang? Itang bilugan butul butul atin iking babi, paro tabang o lunu, alimasag, o bangus?
King karakal da ring tanaman at bungang biabas, keragulan ku naman ing miyaliwang gamit na ning biabas. Manibat king tulud a malyari mung gigutan nung malambut ka natural (manakla o magbulus, abe!). O itang berdeng matua ng bulung pakuanan dakang pitu, ilaga at inuman anti mong tsa nung miyalimuman ka o tatalamtam ka atian. Bayu pa datang ing kauran, kekaban babawasan do ring sanga, karin la naman pipili ding koya at pisan gawan tirador. Deta naman matua at matabang sanga, panalilan dala pulu ding sanduk, at kawaling bakal bang eka masasalab potang mikakaluku ing tangab king kalang. Itang mitagan, kaibat milako ing bulung, yabe danang palangyan karing talaksan.
Kanita disnan ku pa ustung maranun, bayu dumulung king palengke, payagtal dala ding mangalulut a bunga, bang paglibe miyaliwang panyangkap karing mag gugule. Ngeni man panaun kunang mamalengke, sindu ku pa ing keragulan ku. Bayu ku dumulung maranun, agtalan ku la ding bungang malulut sobra king gamitan kung pamulug bulanglang idala ku nala king suking gule.
Oneng potang datang nala ding pupul king baryu, oyta, akit kuna lang milage ding kawang maragul at karas ning gatpanapun, sasalingalngal na ing bawu ning meyumwan lagat biabas. Oyni ing palaman pandasal neng abak. Emu para paruminggu nune milang bulan tin kang pagmayumu at palaman. These days on the hypermart shelves, our kids know it as Guava Jelly.
There are memories from the days of old that display a stark difference in the lifestyle then and now. What we see in expensive bottles marked as all natural without preservatives for our fruit marmalade or jellies to sweetened fruit in bottles were all traditional weekend cooking in the bale matua. .
Be it Biabas, Yangka, Mangga, Macapuno, Burung Mustasa, Sampelut, Balo-balo, Burung Asan, when a Kapampangan talks about it, it means more than just the fruit, the labor, the feast on the table. It is the depth, passion, zest for life and high regard for the bounty Nature has provided which puts the Kapampangan cooking a notch higher than all the rest.