eK! is electronic Kabalen (eksite.com), a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

abel d soto
abel soto QNG CANACUNG pamaglacad quing jardi'na ning Biblia, iquit que ing metung a Griegung bale a aslaga'na ning aldo a mecasilo caring mata cu. Quilual na niting bale, iquit co ring mapilan a masaquit a tau, nun inia sa't tambing cung ayalac a istu ya ing bale pupuntalan cu.

"Manaya ca saguli queni," ngana na ning babaing casaup na ning manulu, "Lauan cu nung adina'na cang panaun Dr. Lucanus ngeni."

Linub ya ing babai, at caibat na mu ning macuyad a penandit linto yang pasibayu quing pasbul at cayabe ne ing metung a dangalan a matuang lalaqui. Erapa'no ring pasyenting manaya at sinabi na carela, "Cacaluguran, atin cung bisita ngeni a menibatan pa rugu quing tutung malaut a lugal. Ala yang dacal a panaun, at atin ya canung icutang canacu tungcul caring canacung libru. At ing pamagsalita tungcul cang Jesus ya'ing canacung parating prayoridad. Cabang manaya cayu, aduan cu ing manalangin cayung capaldanan quing capamilata'na ning mipagcalub canacung caguiuan."

Iquit-iquit cu ing tutu deng buri ing carelang doctor uling e la man melamlam a lupa bagcus tinangu la pang macatiman dening cayang pasyenti. Caibat inagcat na cung lungub nining doctor quing cayang bale. Simpli ya mu ing cayang bale. Atin mung mapilan a papil a macatalatag quing cayang lamesa at mapilan mu namang instrumentung gagamita'na quing cayang pamanulu.

"Luclu'ca, cacaluguran," ngana na ning matuang doctor canacu. "Pagpasensiyan mu ne ing canacung malucang tucnangan. Canitang cabud cu pa mu doctor quing canacung balen beitan queta quing Antioquia, mas maragul ya ing canacung tucnangan. Dapot caibat nang sinabing Jesus capamilatan da ring cayang disipulus a maguing carapatdapat cami mung maguing cayang talatuqui nung isacuil mi ngan ing sabla, ticusan cu ing sablang canauan at menucnangan cung simpli queti. Nanu palang asaup cu queca?"

"Anti na pin pu ing balu yu na, metung cu pung turista queni quing jardi'na ning Biblia, atin cu pu sanang mapilan a icutang quecayu tungcul caring quecayung casulatan. Icua cu na la naman pung acasabi ri Marcos at Mateo at ngeni pin pu matula cu pung acasabi da cayu naman at macapaquiramdam quecayu."

"E ca sana masiadung dacal a asajan, cacaluguran. Sulung, maliari na cang magumpisang mangutang."

"Calub cu pa mu pu queni quing bale yu, panintunan cu no pu ring mapilan caring quecayung obra. E pu uari ing icayu metung cayung pintor a migpinta caring mapilan a litratu nang Maria, a Indu nang Jesus?"

Mipacaili yang masican ing doctor queta ning asabi cu tungcul quing canacung meguing pamala'cu caya. Caibat ngana, "Bala cu mo cutnan mu cu tungcul caring canacung casulatan. Dapot alang problema canian, balu cu ing ating mapilan a taung sumabing acu metung cung pintor. Sabian da pa ring mapilan a gueua co canu ring canacung obra quing lamesa queta quing bale nang Maria a Indu nang Jesus queta quing Nazaret. Dapot sucat cung aminan a e cu mipagcalaman caniting caguiuan."

"Nung macanian pu, nucarin pu caya menibat ing anti caniting meguing pamalac da quecayu ring mapilan a tau?"

"Quing pamala'cu, dacal lang tutu ring pintor canita a tutung menicuang inspirasiun caring ecsena at capaliarian a asulat cu tungcul cang Jesus. Atin pa ping mecasabi canacu a daca'la ring mangasanting a obrang linto quing 'Anunciasiun,' o ing pamamalita na ning Angel cang Maria tuncul quing cayang maguing papil quing amlat na ning caligtasa'na ning meto sicluban, at macanian mu naman quing 'Visitacion,' o ing pamanapa nang Maria quing cayang pinsan a i Elizabet, quing pangabait nang Jesus, quing pamagbalic na ning anac a meliling landas quing cayang tatang, at miyayaliua pang ecsenang sinulat cu. Dapot ni e cu ginogong pintura quing bie cu, uling mas burianan cung ipinta la quing amanu ring sablang sinulat cu."

"Icua ye pu bang acasabi i Maria a indu na ning Dios?" ngacung quinutang.

"O’t aisip mu'ita?"

"Pauli na pu ning caring apat a ebangjelista, icayu pu ing peca-dacal diling sinulat a mangasanting a bague tungcul caya, maguing ding cayang dalit at macabaldugan a amanu."

"Palague cu, bigu ca tang pareju quing bagueng a 'yan. E que man icuang iquit ing Indu nang Jesus a mengabus. Caibat na ning pangamate nang Jesus, menatili yang mapilan a panaun cayabe no ring disipulos nang Jesus dapot cabud nia mu naman limbug quing ecsena. Minta ya quing apostoles a tutu nang caluguran Jesus queta quing Efeso nung nucari'ne menucnangan angga na quing tauli nang panaun ning bie na. Atin pang mecasabi canacu a angga man ngeni atiu ya pa ing baleng a'ini, at daca'la canung Cristianu at Muslim ring pupunta queti."

Caibat ngana pang sindung mengamanu, "Ing sinubling-mebie Jesus yang meguing sentru na ning quecaming comunidad. At i Maria agampanan na ing cayang misiun a ala ninu pa man caring disipulo nang Jesus a maliaring milimpi quing cayang panga-disipulu. Bista man i Maria menatili ya mu quing cagulutan da ring dacal a capaliarian quing bie nang Jesus, at e ya man metung caring labing-aduang apostoles o caring pitumpulu't aduang disipulo, iquit cu ing ya ing tune modelu na ning tune casuyuan, nun inia sa't yang meguing ejemplu da ring dacal caring disipulu nang Jesus. Dacal cu dimdam tungcul caya. At pauli na ning i Marcos at Mateo e la tutung dacal a sinulat tungcul cang Maria, birianan cung dinan queng espasiu quing canacung casulatan ining babaing tutung piaquita'na ning tune casuyuan-Cristianu. At uli na ning ya ing Indu na ning Dios, uculan cu ing tutu ya ping metung a marangal at daquilang babai. Ua, bista man e que iquit at acasabi, icua queng aluguran, at ini mapaliari ing canacung sangcan nung baquet icua cung asulat ing asulat cu tungcul caya, a neng cayi gagamitan queng pialimbauanan caring banal a babai quing Bibliang Hebreo – antimo i Hanna, ing indu na ning propeta Samuel. Anti cu mong iquit a i Maria dinalit yang anti i Hanna (1 Samuel 2: 1-10) – nun inia sa't e ca mabibigla nung atin lang pamilupa reting aduang dalit."

"E di casi calupa da pu ri Marcos at Mateo, e cayu naman pu sinulat anti ing nung macananu ing ecsactung miliari?" ngacung quinutang quing ebangjelista. "Balu cu ing daca'la ring mimisip canacu anti ing acu ing 'talasulat-amlat' (historian) caring apat a ebangjelista, dapot cailangan cung aminan ing acu me-impluencia cu caring daquilang talasulat-amlat da ring Griego at piquiapusan cu la ring carelang estilu ning pamaniulat. Dapot dapat mu mu namang tandanan a ring talasulat-amlat da ring Griego canita e la susulat calupa da ring quecayung talasulat-amlat ngening panaun a'ini. Jalimbaua caniti ya pin ing catutuan a ring talasulat-amlat da ring Griego canita e de dirinan interpretasiun ing metung a capaliarian bagcus bibili de ing carelang interpretasiun quing asbuc na ning metung caring carelang taujan, antimo ing metung a ari o general. Daca'la caring meguing pamangamanu (speeches) da ring daquilang tau a abasa mu caring miyayaliuang libru da ring minunang talasulat-amlat a e naman tutung ilang sinulat at migsalita careti. Nun inia sa't e mu cabibigla nung dacal ca aquit quing canacung libru tungcul caring mumunang comunidad-Cristianu at quing pamaglacbe nang Pablu a miyayaliuang pamangamanu, sermun, at aliua pa."

"E di casi ini pu ing sangcan nung baquet dening pamangamanung mayayaquit caring adua yung libru (ing Ebangjeliu at ing Dapat da ring Apostoles), maguing cang Pedru, Pablu, o Esteban ya man, atin lang pamilupa-lupa quing carelang estilu, at nun inia pala ring estilu nang Pablu quing cayang sulat at ding cayang pamangamanu quing quecayung caduang libru maragul la pami-aliua?" ngacung mamalino mengutang.

"Tinud ca quen. Nung tutu meng buring aquilala i Pablo, basan mo ring cayang sulat, aliua ring pamangamanung sinulat cu a pepalto cung sinabi na canita."

"Nung macanian, e ya mu naman pu acarungut i Jesus. Nucarin yo pu ibat ding impormasiun tungcul caya?"

"Tutu ita. E cu mica-graciang aquit que i Jesus. Acatabnu que i Pedru at ding aliua pang disipulo nang Jesus canitang minta la Antioquia nung nucarin cu mequiramdam carela at nung nucarin cu naman mebiniag. Metung la caring penibatan da ring canacung casulatan. Caibat guinamit que mu naman ing ebangjeliu nang Marcos at ding metipung casebian at amanu nang Jesus a guinamit nang Mateo. Guinamit que mu naman ing ebangjeliu nang Mateo a tutung meguing popular e mu quing Antioquia. Atin pang mangacuyad a casulatan a iquit cu caring miyayaliuang comunidad. Pituqui-tuqui co ngan reti anti ning nung macananu ing carelang meguing capaliarian."

"Buri cu naman sanang abalu nung miglacbe cayu pung cayabe nang Pablo."

"O't acutang mu yan, cacaluguran?"

"Atin pu casing mapilan a dalubjasa quing Banal a Casulatan a sasabing e cayu metung a doctor, dapot ngeni pa mu iquit cu no pu ring mapilan a pasyenti yu. At sasabian da pa rening dalubjasa a e ye tutung acayabe i Pablo pauli na ning tutu yang aliua ing 'Pablo' caring quecayung casulatan nung icumpara me ing 'Pablo' caring cayang sulat. Dapot ini nang bagueng a'ini icua yu ne pung apamasalan. Sasabian da pa mu naman rening dalubjasa quing Biblia a potang gamitan ye ing 'icami' (the 'we' sections in Luke) antimo ing 'miglayag cami,' depat yu mu'ini ban meng agauang mas interesanti ing quecang susulat. O e caya mapaliaring guinamit ca na naman caring metung caring casulatan da ring metung caring cayabe nang Pablu?"

"Ala ngan cuenta ing sablang indredus a sinabi mung yan! Pagmaragul cu ing icua queng acatabnu ing metung a daquilang tau a anti i Pablo, at ing acu acayabe que at icua queng ayabayan caring mapila’nang pamaglacbe. Macalungcut a ating anti careting mangmang a indredus a mengalto. Dapot aintindian cu uling atin tutung mapilan a talasulat a bisang maguing popular at guinamit lang anti careting mangalaram a impormasiun."

"Salamat quing pamipalinong binie yu tungcul caniting pisasabian. Atin cu pa pung metung a cutang. Meragul cayu quing yatu da ring Griego, sinulat quing amanung Griego, at asabi yu mu naman pu ing piquiapusan yu la ring dacal a Griegong talasulat-amlat – ing cutang cu pu ya pin ini: atin co pung nanu mang pangataid o conecsiun quing amut na ning quecaming Judiong casalpantayanan?"

"E misaquitan ing ordinariung mamasa quing Biblia ing isipa'na at uculan ing ala cung nanu pa mang pangataid o conecsiun quing tradisiung Judio. Dapot aliua ini ing catutuan. Muna, metung cung meyaus a 'tatacut quing Dios,' ing buri nang sabian nini ya pin ing metung cu caretang Helenistang tau a e menaquit meritu quing mitologiang-Griego bagcus mas mebigjani cu quetang metung mung Dios da ring Judio at ding matas nang sandigan ning religion a'ini. Menalangin caming cayabe ra ding Judio, mequipag-masusi cami caring carelang ca-piestan at binasa mi la naman ring carelang Banal a Casulatan, dapot e meguing sangcan iti ban ma-converti cami quing Judaismo. Pauli na nini, aintindian cung mitmung beluan, pauli da rening simbitla cung casangcanan, ing penibata'nang Jesus at malino canacu a ing bie at turu nang Jesus sinibut la't mesese ibat caniting milabas a tradisiun da ring Judio."

At caibat nang menguisnauang malalam, sindu na pa ing meputut nang sasabian, ngana, "Gueua cung malino ini caring canacung casulatan. Jalimbaua, ring mumuna nang linya na ning canacung ebangjeliu, ing prologo o ing pamangamanu cu cang Teofilo, sinulat cu quing clasical o maca-lumang Griego. Caibat caring mumuna'nang aduang capitulo na ning canacung casulatan, sinulat cu quing caparalanan a arinan cong capanandaman ring mamasa cu a atiu la pa mu rin quing panau'na ning Bibliang Hebreo: atiu la queti ring matuang paring i Zacarias, ing balung babaing i Sara, ating dalit a calupa na ning cang Hanna, ating aduang matua quing milabas a acatabnu de ing bingut a Jesus – di Simeon at Anna. At intension cung isulat la rening aduang capitulo quing Septuaguinto da ring Griego, ing Greigong pangalicas-amanu na ning Bibliang Hebreo, ban ing conecsiun pilatan da ring matua at ing bayu maguing malino ya caring mamasa cu. Caibat na niti, sinulat na cu quing Koiné, ing amanung gagamitan da aldo-aldo ring Griego."

"Atin pa pung metung a macapagtacang bague a apansinan cu caring quecayung casulatan. Iti ya pin ing pamamie yung timid at pansin quing Jerusalem. Baquit pu?"

"Masanting yang oberbasiun yan. Manibat quing panau'nang Aring David, ing Jerusalem yang sentru na ning politica ning Israel. At i Aring David dela ne ing Caban Ning Tipan quing Jerusalem and gueua nia namang sentru ning relihiyun ing Israel. Ing Jerusalem mu naman ya pin ing lugal nung nucarin de sasamban i Yahweh. Caibat dinatang ya i Jesus a mipasaquitan, mete, at sinubling mebie quing Jerusalem. Quing Jerusalem mu naman carin ya minunang diling mipasicnangan ning Banal a Espiritu ing minunang malating comunidad Cristiano at queni ya megumpisang mipalaganap ing Mayap a Balita. Ing Jerusalem ya mu naman babie pamitaid quing luma at quing bayu. Ing Jerusalem ya ing Indu – nanu ya ing Judaismo, at nanu ya caya ing relihiyun tamu nung ala yu ing Jerusalem? Maguing ing capatad a Pablu tinimid na caring cayang sulat ing ulaga na ning Jerusalem. Reni ring sangcan nung baquet mitalacad la’t dinurut la ring canacung casulatan quing Jerusalem.

"Bucud pa careting casangcanan, sucat tamung aminan a tutu lang dacal ding mengapaliaring maulagang bague quing Jerusalem: ing pamiyampang na ning bingut a Jesus, pangayaquit na ning mebating a anac a Jesus. Macayaliua ya iti cang Mateo. Acu pinili que ing Jerusalem anting ruruc na ning pamanucsu na ning demonyo cang Jesus. Quena co ngan ring jalus anggang maulagang amanu at dapat nang Jesus quing pamaglacbe na papunta Jerusalem. Ring aduang disipulos a maglacbe quing dala'na ning Emaus meyari la quing Jerusalem mu naman, at ing pecatauli nang pamipaquit Jesus caring cayang disipulos quena que malapit Jerusalem.

"Ing canacung caduang libru, Ing Dapat Da Ring Apostoles, megumpisa ya naman quing Jerusalem at menatili ya carin quing mapilan a panaun. At aguia mang i Pedru o Pablu maco la quing ciudad, magbalic la mu naman queti. Canita na mung miras ne quing tauli nang daque ning cadua cung libru carin nia mu mipacde, cayabe nang Pablu, quing lumang sentru carin Roma, ing ngeni bayu nang sentru. Capamilata'na na ning pamaniacap at pamaniubuc dang paten i Pablo carin ya meuala ing oportunidad na ning Jerusalem maguing sentru na ning dapat at obra na ning Dios. Nung talagang pacabasan mong miyayabe ring adua cung obra, siguradu mung apansinan ing caibat na ning pangabait nang Jesus o ing ausan tamung infancy narratives, ing cabilugan a cuentu papunta ne ngan Jerusalem: manibat Galilea, ring 'Galilea da ring Gentil,' angga na quing lele na ning Samaria, papunta quing Judea at quing catataulian quing Jerusalem. Macayagpang ya'ining ruta na ning canacung ebangelio quing cadua cung libru nung nucarin ibat Jerusalem papunta ne man Judea, papunta Samaria at quing yatu da ring Gentil."

"Macapagmulala ya ining rutang aisip yu para caring adua yung obra! Macabaldugan la reti! At capansin-pansin mu naman ing dacal la ring pamangimut at pamaglacbe caring adua yung obra!"

"Tutu ing sinabi mung yan! Ing 'pamaglacbe' metung ya caring maulagang tema da ring canacung obra. Pasibayu, tataid que iting tema quing Bibliang Hebreo nung nucarin ring pamaglacbe da ri Abraham, Jacob, at Moses cayabe la ring Israelita mepupus ngan quing tauli na ning Jerusalem nung nucarin i Haring David gueua neng capitolyu na ning bansa ing Jerusalem at queti nia naman telacad Solomon ing templo. Dapot atin pang metung a maulagang sangcan a dapat cung itimid quing tema na ning 'pamaglacbe' caring canacung casulatan. Iti ya pin ing 'misyun.'

"Ing misyun tutu yang maulaga caring talatuqui nang Jesus a quinailangan cung itimid a ala ninu mang mamasa ing e macaulata caniting bague. Nun inia sa't mayaquit la ring canacung taujan quing dalan da ring pamaglacbe: ing pamaglacbe nang Maria papunta quing pinsan nang i Elisabet, di Maria at Jose papunta Betlehem, papunta Jerusalem at pabalic carin Nasaret. I Jesus miglacbe ya Galilea at caibat quing Jerusalem. Ring aduang disipulos miglacbe la Emaus at pabalic Jerusalem. Din mang alagad maralas atiu caring dalan uling ing Mayap a Balita cailangan yang mipanaral at mipalaganap. Quing pamanaus nang Jesus at pamitubud carela, ala na ping panaun ban lucluc pa at painaua; cailangan yang mipalaganap ing Mayap a Balita. Ing Cristianismo metung yang mabie at susulung a relihiyun, metung a catutuan a macacalingua’nang tutu ngening panaun."

"Istu cu cayang asabi a ing quecayung ebangjelio metung yang malumaneng ebangjelio?"

"Ua ampon ali ing paquibat cu quing cutang mung a 'yan. Ali uling tutung dininan queng mabayat a pansin ing cabalduga'na ning panga-disipulo. Ing conseptu cu quing panga-disipulo parati yang mabagsic at dacal ya tutung aduan quing ninu mang bisang maguing disipulo nang Jesus, lalu nung icumpara me ing conseptu cung a'ini caring casulatan da ri Marcos at Mateo.

"Dapot sumangid na niti, ua, tutu ing metung ya namang malumaneng ebangjeliio ing canacu. Anting metung a doctor at anti ning aranasan cu naman ing capaldanang spiritual quing canacung pamaquitabnu caring caturuana'nang Jesus, pepalto que i Jesus anting metung talacalunus a manulu. Talacalunus ya, malugud, mamatauad, mamabut caring macasalanan, caring milelele, caring babai. Iti ing sangcan nung baquet inabe que ing talimjaga na ning meliling anac at sinulat cu pa ing angga mang quing crus icua na pa mu ring mematauad quing metung a rebelding mipacung cayabe na.

"Cang Jesus cu naman abalu ing tune nang ulaga na ning panalangin. Nun inia sa't miguit caring atlung ebangjelista, ya cu ing peca-dacal diling memangguit quing pamangadi nang Jesus. Iti mu naman ing sangcan nung baquet ding aliuang dalujabsa quing Biblia ausan deng gospel of prayer ing canacung ebangjeliu.

"At naturalmente, ing Banal a Espiritu metung ya mu naman caring peca-maulagang tema da ning canacung aduang obra. Aguia mang bilangan mu nung pilang ulit queng sinulat ing Banal a Espiritu caring adua cung obra, lalu na quing cadua cung libru . . . ."

"Labing-atlung ulit quing quecayung ebangjeliu at apat a pulu't metung a ulit quing Dapat da ring Apostoles," ngacung biglang sinalabat.

Mipacaili ya ing ebangjelista at doctor a casabi cu at nganang sinabi, "Binilang mo talaga, ne? Matula cu at iquit mong maulaga ring canacung casulatan at tutu mong dininan pansin reti. Dapot buri cung ibalic ing pisasabian ta quing tema na ning Banal a Espiritu a nung nucarin pecamalino cu caring canacung obra a aliua ring tau, ring disipulos, ring pamuntuc da ring comunidad, a mipagcatiualan caring comunidad nune ing panguimut at upaya na ning Banal a Espiritu yang papaliari quing sablang cayapan caring comunidad Cristiano. Atin pa pin mecasabi canacu a atin canung menaus quing canacung ebangjelio a 'Ebangjeliio na ning Banal a Espiritu.' At ing taung a'ini tutu nang aintindian ing sinabi na."

Iniang iquit cu neng sininial ing babaing casaup na ning doctor a Lucas, megumpisa na cung memun quing taung tutung dangalan, at ngana pa canaco, "Balu cu ing daca'la pang tutu ring quecang cutang at alub cu na mu namang mipacaba pa ing panau'na ning quecatang pamitalamitam, dapot iti pareju tang e apapaliarian. Bendiciuna'na ca sa ning Banal a Espiritu at tuquia'na ca quing quecang pamaglacbe."

Ua, tutu, daca'la pa pin ring cutang a buri cung icutang cang Dr. Lucanus, antimo reni: Ninu ing Teofilo a nung caninu ya macatalaga ing libru? Baquet mas maganaca ing cayang tratu caring disipulos quesa quing tratu nang Marcos quing cayang casulatan? Baquet e ne sinulat ing pamandalo da ring atlung mangabiasa at ing pamaglacbe quing Egipto. Dapot aisip cu naman a nung quitang co ngan rening bague, ala na cung salicsican pa at pagaralan . . . . Pota malaus mitucnang na ing paniulung ning canacung beluan at cabiasnan. At iti e na siguradung buring maliari canacung Dr. Lucanus, metung a matinong ebangjelista at matenacang talaturu mu naman.


[About the author. Abel D. Soto took up his certificatory double major course in Creative Writing and Performing Arts at Centre for Arts Foundation, Inc. in Quezon City. He also finished the Managing the Arts Program at the Asian Institute of Management in Makati City. He is a resident of Bacolor, Pampanga.]

-Posted: 8:39 AM 2/7/11 | More of this author on eK!
Nextnext