eK! is electronic Kabalen (eksite.com), a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

abel d soto
abel soto Ing Tune Kaluguran

Atin cung abasa qñg metung a cuentu qñg metung a librung peparam na canacu ning metung caring estudyanti cu. Pablasang balu na ing jilig cu ing mamasa, aisipa'ne canung iparam canacu ing metung a librung, agpang caia, meguing maragul a impluwensia qñg bie nang caianacan.

Caniting libru atin cung abasing metung a macuyad a cuentu a buri cung idqaque quecayu. Anti ya caniti ing cuentu:

"Canitang ring marinung Americanu licuan de ing Tsingtao, China, banuang 1948, licuan dia naman ing anac a Tsui Chi Hsii. Ding Americanu inaus deng 'Charlie Two Shoes,' uling anti ia canu caniti ing siuala na ning caiang lagyu potang sambitla'ne.

"I Charlie menucnangan ya qñg 'barracks' at icua na nang apanigaralan ing carelang amanu.

"Migparalampu ya i Charlie caring Americanung marinu ban balican de at mengacu noman caia a balican de cabang tutulu ing lua ra.

"Milabas ing dacal a banua, at pesaquitan de ring Comunista i Charlie, uling ing canung pamicalugura'na caring Americanung marinu metung iang catacsilan qñg regimeng Mao. Nganang mecapangading Charlie, 'Ala cu mang lugal pipaniamban, dapot balu cu ing caiabe ra ca, Guinu.'

"Qñg banuang 1979, dininan deng permisu i Charlie ban macasulat America. Dapot ing caiang librung pisulatan caring tucnangan da ring caiang caluguran silab da ne ring comunista pila'nang banua ing milabas, nun inia sa't mengadi nia mu ing atin ia pang atandanan caring ustung tucnangan da ring caiang caluguran. Atin iang atlung atandanan careti.

"Iniang tinggap de ring atlung Americanung marinu ing sulat nang Charlie, pegobran dang mirarapal ing pamanintun caring caiang pamilia at ing idala la reti qñg America. Banuang 1983 iniang ing asaua at ring anac nang Charlie midala la America. Ngening casalucuyan, ing pamilia ng Charlie atin lang 'resto' qñg Chapel Hill, North Carolina. E la mengalinugan ring calugura'nang Charlie, at ua, belican de... Qñg paralan a balu ra at agyu rang gauan."

Maliban siguru qñg casal, ing pamicaluguran ia na pin mapaliari ing pecamabunga at pecamaglambat a pamiaduangan at pamitanguanan. Ing pamicaluguran macasandal ia jiguit pa caring pangacu. Macataid ya iti qñg cagalangan o respetu, caranasan, at lugud. Caniting malaniong cultura a tutucnangan tamu, ing pamicaluguran maralas iang mananabu caring bitag da ring quecatamung dacal at miyayaliuang pamagbayu qñg bie. Carin ia lulub ing ausan tamung tune pamicaluguran. Iti marajil ing sangcan nung baquet mababagbag tamu capanandaman caring cuentung anti cang Charlie–uling acaquit tamu a bista man qñg meguing laut na ning distancia, qñg queluata'na ning panaun, ating pang taung meguing tapat qng carelang meguing pangacu ning pamicaluguran.

Agpang qñg metung a magasin qñg America, ing Psychology Today, linto qñg carelang meguing pamagaral a miguit caring 40,000 Americanu, rening ugali ilang pecaburi da qñg metung a caluguran: catapatan, ing pamagpanitili ning confiansa at tiuala caiang caluguran, at lingap at pali ning pamicaluguran.

Abasa que qñg Bits and Pieces nang Raymon Beran iti nang casulatan. Quitang na: "Nanu ia ing caluguran?" Ay caibat pequibata'ne iti nang caiang sariling cutang, ngana:

"Ring caluguran ila pin ring taung mangangas cang maguing nung ninu talaga ica. Maliari meng lubasan ing caladua mu carela. E ra aduan queca ing micana cang nanu pa man qñg sarili mu, nune mu ing maguing ica cabud nung ninu ica. E da aduan queca ing maguing masalese ca o ing maguing marauac ca. Uling potang caiabe mu la, calupa ne mo ning paquiramdam na ning metung a presu a miyatulan alang casalanan. E mu cailangan banten ing sarili mu potang ila ring caiabe mu. Asabi mu ing isipan mu basta ing 'tutung ica' ing sasambitlan mu.

"Ring caluguran aintindian do ring dacal a micocontrang capaniualan tungcul qñg quecang naturalesa a maralas maguing casangcanan ban atulad da cang e ustu ring aliuang tau. Potang caiabe mu la, macapanginaua cang malaya (agiua mang 'bad breath' ca pa). Apapanusignan mo ring quecang miayayliuang capalaluan, diria, mua, at aliua pang queinan, ring quecang casalbaian at camuritan, at potang reti bubuclat mu la carela, mauauala la at acacua rang miabe-abe qng maputi nang dagat ning catapatan queca.

"Aintindian da ca. E mu man cailangan maguing maingat carela. Aiabusu mu man, apaburen mu la naman, at ayaguanta mu no man. At miguit qñg sabla, acayaduangan mu la pa mu rin. Alang bague carela ing dacal a bague. Buri da ca. Anti la mo uaring api a maniagad qng butul. Aintindian da ca. Acacaiabe mu la: qñg pamagcanta, qñg guiguit, qñg pamanalangin. Qñg anggang sabla–at qñg lalam da reti ngan, acaquit da ca, balu ra ca, at luluguran da ca."

Nanu ne casing pasibaiu ing caluguran? Metung mu ing ulitan cu careti ngang sinulat ng Raymon Beran: "Ing tune caluguran ia pin ing taung mangangas cang maguing nung ninu talaga ica."

Metung caring icacaligaia cu qñg bie cu ia pin calam a pigacalub na canacu ning Dios capamilatan da ring canacung cacaluguran. E la dacal; e la naman ditac. Sactu la mu para canacu... balamu Coke la. E la macasnuc o macasaua at e la naman culang... sactu la mu para canacu.

Matula cu at atin cung meguing cacaluguran anti ila. Acaiabe ra nacu qñg maluat a panaun. Abe-abe caming meili, mengan, sinimba, ginaga, minimua, tinabug, sinucal a lub, migatagumpe, miguagui, misacab at mibangun caring miyayaluang capagsubucan ning bie. Dapot menatili caming micacaluguran qñg quecaba'ning panaun.

Ala ninuman ing melalang ban magdili-dili. Cailangan ta la ring taung ausan tamung cacaluguran at ila cailangan da ca tamu naman. Metung mu ing sangcan nung baquet ing pamicaluguran maglamabat ya't e mapupupus. Iting sangcan ausan ta iang LUGUD.

Ring cacaluguran e la mu atiu ban dumame quecatamu qñg oras da ring quecatamung queinan, nune ban ilual da quecatamu ing quecatamung sicanan caring oras a quecatamu ia iting cailangan.


[About the author. Abel D. Soto took up his certificatory double major course in Creative Writing and Performing Arts at Centre for Arts Foundation, Inc. in Quezon City. He also finished the Managing the Arts Program at the Asian Institute of Management in Makati City. He is a resident of Bacolor, Pampanga.]

-Posted: 7:03 AM 2/24/10 | More of this author on eK!
Nextnext