eK! is electronic Kabalen (eksite.com), a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

abel d soto
abel soto "Ring poeta ila ring sundalus at kawal a mibubulus caring amanu a macasucul qng presidiu da ring cabaldugan." —ads

"Obra na ning poesia ing linisan ne ing yatu tamung macabara caring amanu qng capamilata'na ning pamaglalang catajimican caring bague macapadurut quecatamu." —ads

"Pacayapa'no ning ning poesia ring sugat a menibatan qng pamangaintuliran." —ads

"Ing poema metung yang malating alamat ning caguia'na ning tau a gaua'neng macabaldugan ing bie na. At qng catataulian, ing poema aliua ing bagueng acaquit tamu, nune ing sala ban aquit tamu —at ing acaquit tamu ya pin ing bie." —ads


MACATULA MANG isipan at maralas, mas masaquit paniualan, a mas tutu yang masaquit paniualan ing realidad quesa qng catutuan. Nun inia sa't mica-poeta at mica-poesia... nun inia sa't mica-mabayat lang casangcanan ding poeta ban magobra at gumugul panaun, beluan at cabiasnan, cualta at pibandian ban macalalang miyayaliuang poema a munie dangalan at cabaldugan caring dacal a bague qng bie na ning tau, a bucud mung ing poeta at ing cayang poesia ila mung maliaring maca-sampulung careti ngan, ban apalto na qng meto sicluban a qng cayang caguiuan qng amanu, maliari ya namang manucnangan ing catutuan caring dimut mung amanung selesen na at dininan masanting a gani o piblas ning cabiasnan at caranasan a ausan tamung poema... a ausan tamung poesia.

Caibat queng asulat ing mumunang daque na ning articulung ini, ayalac cu ing cacaba na pala ning meguing pamangamanu (sentence) co qng buri cung sabian tungcul qng casangcanan nung baquet ring poeta at ing poesia e la cabatingan a ulaga at cabaldugan qng qng bie na ning tau at qng cabiluga'nang amlat ning meto quetauan at ning cayang yatung tutucnangan.

Dapot o'ini ing mabayat a cutang a mangaintulid mabayat mu namang capaquibatan: nanu (la) uari (r)ing panintunan na ning mamasa qng metung a poema?

Anting metung a taluturu ning Literatura, pagcapilitan cung panicuanan at paquibaluan ing poetang sinulat qng cayang poema, at uli na niti, uculan cu at paquibala'cu nung nanu, para qng poetang sinulat, ing peca-maulaga para caya potang susulat yang poesia. Panicuanan queng ituru ing poesia ibat qng paglalaue o punto de vista na ning poeta. Ing ilusiun a ini metung yang caparalanan o strategia a magsilbing bejiculo ban idala ne ing poema anting metung a caranasa’na ning metung a lelangan.

E na tutung macapagtaca pa nung daca'la quecatamung talasulat (maguing poeta la man o ali), ring manucnangan caring quecatamung isip pauli na ning iti ya ing quecatamung meguing pamagsane qng escuela, at ing pamangaintuliran ya ing quecatamung meguing capanintunan. Tutu tamung gagad tungcul qng tecnologia na ning beluan, at tuturu da lang ustu at mi-amas-amas ring quecatamung estudyanti ban misip ustu. Dapot ing isip, maralas, lalasaua' na la ring quecatamung caranasan qng meto sicluban caring miyayaliuang beluan. Ing poema, qng sumangid a dane, pagcapilita'nong ibalic at lalangan pasibayu ring quecatamung caranasan qng meto sicluban a nung nu' ya lalaut o didistancia ing isip ban aintindia’no reting caranasan. Dapot ing pamanintindi ya mu'ita: pamanintindi ya mu cabud. Ing poema nasa ne ing camasala'na ning mabilug a caranasan, a jalus alang pamilicas-cabaldugan o interpretasiun a diriquilan.

Pauli na niti, meguing pamala'cu a ating atlung aspetu o bague a mapaliaring munie ulaga at macabaldugang marca qng metung a poema: metung a biniayan a penandit, metung a camasalan qng quecatamung quetauan o pangatau, at bayu at maleguan a pamangamit qng amanu.

Ing metung a biniayan a penandit metung yang caranasan qng alang-angga —ya pin ing metung a mabilug at buung camalayan qng NGENI at CASALUCUYAN anting metung a "biniayan a caranasan." Ing "biniayan a penandit" ya pin ing peca-pun na ning pamaquitabnu qng realidad nung nucarin ing camasalan quiquislap ya anting alitaptap. Ing realidad a'ini ya mung bucud realidad a abalu tamu —qng quecatamung pecamalalam a quetauan o pangatau. Ining camasalan a ini yang maguing umpisa na ning camasalan qng quecatamung quetauan o pangatau.

Ing pamaniulat poema e ya mu cabud simpli o mayan a pamaniulat o pamaqui-pagobra o pamaqui-talamitam qng amanu (qng cayang cabaldugan at larauan); nung ali, ing pamaniulat poema maguing metung nia mung pamangaintuliran a mababo cabaldugan. Para qng poeta, ing pamaniulat poema mangabaldugan yang pami-bie bie at panga-atyu qng casalucuyan. Ing casalucuyan metung yang regalu a bubuclat na ning pami-bie "bie" at qng capamilata' na ning imaginasiun. Ing metung a poeta susulat ya ibat caring cayang caranasan. (Linaue que ing cabalduga'na ning amanung "caranasan"; iti metung yang amanung macataid caring amanung pamaniubuc, panganib, at tacut. Tutu pin! Ing caranasan ya mung bucud pun na ning pamaquitabnu qng realidad; ing poeta sumulung ya, sumubuc ya at masubuc, acatabnu ne ing pamipatilip at panganib, at caibat na nita a la nang siguradu. Dapot ing poeta mabibie ya at agyu nang macalalang camulatan qng sarili na. Ining caranasan a'ini, ining pun na ning pamaquitabnung a'ini, carin na panandaman, carin na aquit, at abalu... Ing camasalan ya pin babie caustuan at caganapan qng poema. Nung ing metung a lelangan mulat ya, ing poema metung neng bagueng "miabie.")

Dapot nanu ya ing camasalan?

Dininan queng cabaldugan ing "camasalan" anting pamipalino qng metung a caisipan a e na agyung ipasiag ning beluan, o metung a pamipalino qng capanandaman a e na aracap ning caisipan. Mapaliaring ini metung yang bayu o laun a camasalan a mirinan bayung bie quetang "biniayan a penandit. "

Ing camasalan a ini yang minsan yang ausan tamung tema o pacsang diwa, nung mung e ta ya isipan ing tema o pacsang diwa anting metung a "que-alang jugis" o "que-alang camasalan" o ausan tamung "abstraction" qng Inglis (uling ing amanung "abstraction" dirinan queng cabaldugan a "ing camasalan qng que-alang camasalan") —antimo ring camatayan, rito na ning pamaindalan, lugud qng panau'ning sumpa, etc. Iting camasalan e ya arinan piamanuan; iti bibiayan ya. Mabibie ya iti qng poema mismu. At ing mamasa, sucat yang lungub caniting biniayan a penandit.

Maralas, potang ing mamasa babasa'ne ing metung a poema, ing cayang mapangaintuliran a isip ya'ing mangutang: "Nanu ya'ing buri nang sabian ning poemang ini? Nanu ya talaga o ing tutu nang buring sabian ning babasan cung ini?" Caguguluan ya ing mamasa uling ing panintuna'na ning ya pin ing pamilupa na ning cayang balu, o uculang balu na na, at ing mas maralas, ing pamaniuala'nang alang pami-balu. Ing magpasaquit qng situasiu'na ning mamasa ya pin ing amanu na ning poema, uling aliua la reni ring amanung acasana'nang babasan, sasambitlan, at daramdaman tungcul caya; aliua la rening amanung gagamita'na qng cayang aldo-aldo pamaqui-talamitam, uli ning rening amanu anti la mo uaring dayujan caya.

"Nanu ya ing pacsa na niting poemang babasan cu?" ngana pang icutang ning mamasa, a balamu mo uari ring dayujan a amanu at ring cayang camatuliranan, antimo ing paninap, e la daque o aspetu na ning pacsa na ning poema; antimo uaring nung atuldu nia mu ning mamasa ing pacsa na ning poema qng taliri na, acua nia mu namang apaqui-intindian; antimo uaring ing pacsa na ning poema ya pi'na ing cabalduga'na niti, o ing tema na o categoria o capandaman na ning cayang binasang poema.

Dapot ya pin caya iti?

Aliua ini ing sucat a maguing parala'na ning pamamasa qng metung a poema. Para icutang me ing, "Nanu ya ing buri nang sabian ning poema?" pauaga na a mapaliaring ing poeta abili ne qng mas mayan at simpling pamaniulat ing cayang poema. Ing tutu na nini ya pin ini: "Baquet ya pa magnasang sumulat poema ing metung a poeta nung ing cabalduga'na niti mas malino neng apasiag ning aliuang anyu na ning amanu calupa na ning "sanese" o macuyad a cuentu?" Dapot ing catutuan caniting pisasabian ya pin ini: ing pamaniulat qng poema metung yang pamanintun cabaldugan; nung migtagumpe ya ing poeta, meyaquit ne ing cabaldugan, dapot ini nang cabaldugan aliua ya ing balu ta' na —o nung sacaling balu ta ne, e ta la pa iquit ring amanung mipasiag masampat at macabaldugan calupa na ning poemang binasa tamu. Uling nung e ta la pa atupan ring amanu, e ta ya pa balu nung macanita ing poema; qng camatutuanan, ring balu tamung amanu e la parating munie sactung pamalac at pamanintindi uli ning atin yang maragul a pami-aliua ing beluan qng que-alang-camasalan at ing gagap a camulatan.

(Balamu canini murit cu: Cucutang cu na canini qng sarili cu, quening daque na ning articulu cung ini, nung atin la pang beyatan deni nang canacung paniabian.)

Ing pacsa na ning metung a poema, o nung nanu talaga ing sasabia'na, ya pin ing peca-anyu na ning poema a aracap at ginagap na ning amanu. Meyaquit ya't metuclas ing pacsa na ning poema canitang meyaquit ya ing amanu. Anggang e ya meyaquit ing pacsa na ning poema, manatili ya'iting macacutcut qng caranasa'na ning poeta. Ing caranasan a'ini ya mu cabud ing misusuca qng cabalduga'na ning poema. Dapot ing poeta cailanga'neng ipasar ing metung a capagsubucan: cailanga'neng atupan ing amanu.

Pabustan yu pa mung ing subucan queng sampulungan ini nang asulat cu: Ing pacsa na ning poeta aliua la ring caisipan at capanandaman, nune ing metung a caranasan nung nucarin ing cayang caisipan (o ring amanung mangamanu qng magmatulid a isip) maguing dimut la mung pamanialamin o metung la mung ma-pacsang que-alang camasalan o que-alang jugis; at capamilata'na niting macatang larangan (ing caranasan anting mipangatauanan), ring cayang capanandaman, micacalat at misasalbag lang anting mabie hymno a mipapalto caring amanu at laraua'na ning poema. Alang caisipan a macapanalacad at macalalang caranasan; ing metung a caranasan bucud ya mung bibiayan, at ing cayang pamicatauan miraracayanan yang caduang mesubuc a bie (a maguing casangcanan, nung baquet cabang bibiayan ya qng pamamasa na ning mamasa ing poema, maguing macabaldugan ya iting poema). Dening capanandaman ala lang amanu, uling ring cayang amanu anti la mong maglalagueng manaluqui quecatamu. Pauli na niti, ing manalumpacan a casaquitan qng daque na ning mamasang poema, ya pin ya'ing camatutuanan a ring quecatamung amanu bibitbitan da no ring caisipan a quecatamung isipan, at macanian mu naman ring quecatamung panandaman a capanandaman, qng quecatamung aldo-aldo pamaquitabnu at caranasan, qng quecatamung caisipan at capanandaman, a ila pin ring panugaling atyu qng quecatamung pangatau —metung a caparalanang-pami-isip, metung a caparalana' na ning capanandaman, a malaut la man caring quecatamung quebaluan. Qng caparalanan a ini, manucnangan tamu qng yatung alang maglalagueng managal quecatamu, pauli na ning ala nang aliua pang posibilidad o caparalanan para qng pamaglalang. Nun inia sa't ing quecatamung yatu maliari neng atucnangan a alang cutang a maguing sumbagal caring quecatamung daralanan.

Nanu ya mo ngeni ing "BAYU AT MALEGUAN A AMANU"?

Manibat quetang biniayan a caranasan, quetang pun a pamaquitabnu qng realidad, quiquislap ne ing metung a camasalan qng quecatamung quetauan o pangatau. At ing camasalan a'ini mangaintulid yang bayu at maleguan a amanu.

Nanu ya iting bayu a maleguan a amanu? Ya pin ini ing pamipasiag qng capamilata'na ning amanu a e na apasiag cayabe na ning amanu, o ing pamipasiag cayabe na ning amanu a queca nang balu anting metung a lelangan (at e anting metung a lalalang). Ring amanung quecatamu nang balu babie lang camasalan, a daraque tamu capamilata'na ning poesia. Ing bayu at maleguan a amanu ya pin ing pamialiua na ning pamaquitalamitam (a nung nucarin ing metung a comunidad mitatalacad ya), at ning pamipasiag, (a nung nucarin naman ing metung a pansariling caranasan mipapasicnangan ya). Mapaliaring atin yang pamiliua ing pamamasa at pamamie-cabaldugan o interpretasiun. Potang babie cang interpretasiun o cabaldugan, magumpisa cang manalacad comunidad. Dapot potang mamasa ca, luluban me ing metung a caranasa'na ning metung a lelangan; paintulutan mung ing amanu na ning poema at ring cayang larauan idala ra ca quetang metung a carinan, a alang macasorang pamaquiabut qng catutuan o camalinauan.

Ing relasiu'na ning poeta qng amanu metung yang macatumbalic a catutuan; metung yang lelanga'ning amanu at lalalang amanu ing poeta; ing amanu ya ngan ing sabla —maulaga ya qng poeta, dapot aliua pa mu rin ing amanu yang gugubiernu qng obra na ning imaginasiun.

Ing pamagsalita o pamangamanu ya pin ing caparalanan nung nucarin qng quecatamung caranasan aquiquilala ta ya ing ausan tamung "AMANU." Nun inia sa't ngeni, potang ing poeta magsalita ya, pisusuglung no ring amanu at ing pamidala na caring bague ban misiping la reti't mitaid —uling ing amanu, anti nung macananu neng acaquit ning poeta, culang ya quetang maulagang relasiun qng pami-paintulut na niting mitaid ya iti caring sablang bagueng macapadurut quecatamu. Ing amanu mangamanu ya bayu ta pa man mangamanu. Miabie la ra quecatamu ring amanu a milamnan nang qng panugali at masilbing cararaptanan. Ini ing sangcan nung baquet minsan, ing poeta dapat neng ibulus ing sarili na qng presidiu o sucula’na ning amanu, o ing lalang yang pasibayung bayu at maleguan a amanu. Ing pamipaintulut na ning poetang mitaid-taid lang pasibayu ring bague-bague a nung nucarin ya mangamanu, ya pin ya ing cabalduga'na ning ning maleguan a e mayayaquit a pamaglalang ning isip. At ing maleguan a pamaglalang a e mayayquit ya ing pamaquitabnu qng "maleguan a mangamanung lelangan." Tutu pin ing sinabi ng Collete Gaudin: "What is most real is what is most imagined." (Ing realidad ya pin ing sanu ing peca-melalang qng maleguan a e mayayaquit a caparalanan.)

At bilang pamupus caniting mipacabang articulo, paintulut yung iampang que quecayu ing pansarili cung pacabaldugan qng nung nanu ya ing metung a mayap at macabaldugan a poema.

Para canacu, ing metung a mayap at macabaldugan a poema anti ya mo uaring metung a simpling macabalut a regalu a lultong alang ulaga qng mumunang pamaglalaue caniti. Anggang iti icua me neng abasa. Caibat ring batuin magningning la nung nucarin alang sala canitang minuna. Ating bagueng quislap at magningning. Mapaliaring ica’ita. Mapaliaring ing dalumdum. Mapaliaring ing taung mumuna quecang aduang pilatan qng saquen nung nu'ca macalulan.

Para canacu, ing metung a mayap at macabaldugan a poema yayampang ne quecatamu ing quecatamung sarili antimo uaring e ta la atabnuan ring quecatamung sarili canita pang minuna. Babie nia naman ning metung a mayap at macabaldugan a poesia ing balang metung quecatamu, at cucuyad ne niti ing pilatan tamu qng balang metung at metung. At ing mayap at macabaldugan a poesia babie ne at yayampang mitmung tula ing yatu qng mumunang pamicatagun.

Para canacu, ing metung a mayap at macabaldugan a poesia mangailangan ya namang uaga o misteriu; e na ngan sasabian ing sabla. Nung ilimpi me at icumpara ing metung a poema qng metung a matematicang pamangamanu, antimo ing 1 + 1 = 2, ing poema caniti metung yang tulang + metung a magaspang a peclat = ing mapali nang pangisnaua qng quecang pisngi. Ing poesia metung yang caparalanan na ning pamibalu a macagauang ulaga, dapot aliua ya ing pamibalung pamagmatulid a metung a caparalana'na ning isip. Iti ya pin ing caparalan a balu na ning pusu at ning caladua at ning camatulira'na ning pamagmatulid. Iti ya ing nung macananu tamung balu potang lulugud tamu o potang daratanga'na ca tamu ning tacut.

Nanu canung sabi co? Balamu yata asambitla cu ing amanung "pamupus."

Pasibayu, o'ini ing mayap a poesia para canaco:

Uling Iti Poesia Ya

Ua, uli na pin ning poesia ya,
e casi dapat
iti metung yang
e mayan a cararaptanan,
iti metung yang
e mu asicap a capanandaman;
iti ya ing pamamasibas anino
a mitmung dacal a cule;
iti metung yang amanung
dorobli qng sarili na,
e mu minsan dapot macatadua pa;
iti ya pin ing sactu nang
lutung na ning metung a biabas…
ing sactung tula
a minsan culang mu naman;
iti metung yang pangadi
a miqui-siualang anting sumpa
anggang e me binasang mecatadua;
iti anti lang dacal a ayup
a tutulduc qng malauac a marangle;
at caibat na ngan niti,
iti metung yang
e mayan a cararaptanan...

Uling iti poesia ya.

Ing gagap na ning pusu aliua ya qng gagap na ning isip, uling ing pigagap na ning pusu aliua ya qng pigagap na ning isip, uling capilan man e ne agagap ning isip ing agagap na ning pusu... uling iti ya ing poesia na ning Dios a pigcalub na anting caguian qng meto sicluban... uling iti ya ing poesia na.


[About the author. Abel D. Soto took up his certificatory double major course in Creative Writing and Performing Arts at Centre for Arts Foundation, Inc. in Quezon City. He also finished the Managing the Arts Program at the Asian Institute of Management in Makati City. He is a resident of Bacolor, Pampanga.]

-Posted: 12:56 PM 10/30/09 | More of this author on eK!
Nextnext