eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia E CU pu sucat balu nung macananu queng samulan (umpisan) ini nang sulat cung macapariquil at ucul carening talasulat (o susubuc sumulat) queng Capampangan a papaiaus 'laureados'.

Metung ia mung masican a gulisac at panaus carela aniaduan cu: Queng iting 'laureadus' (ing pamiputung canini) itucnang ta na. Malambat cu nang sasabian ini. At uli'ng macatua la quesa canacu, e la mequiramdam. Queilian da cu pang pitaru-taru't pisapu-sapu queng campu ra. Ngueni ulitan que, queng daraia cu pung pusu, calinguan da ne ining 'laurea-laureadus' a ini at magumpisa ta nang lugud queng buri tamu ngan luguran—ing Amanu tamung icaiu mismu reng sasabing mamate ia at ining calingangan (cambe nining queang capaniulatan) a madadamusac na e iu rugu camalaian na icaiu reng dadamusac.

Baquit?

Dacal pung sangcan. At mamie cung mapilan queti.

Mumuna: Pulitica at saquitan lub.

Ini pung 'laureadus' lalto metung iang malating puliticang macadulut saquit lub carening talasulat a Capampangan. Ila-ila mu mipapate la't miatua-tua, malulumud queng saquit lub, a macabalaquid queng pamaglabung nining quecatamung capaniulatan. Casi bisa la ngan manguibabo, sablang pinandit ning bie ra, cabucla't ning masala ia ing queng isip da ining nung macananu lang micacapanguirian (maquilala, miparangalan) ania malalacuan ing pamaniulung ning carelang caisipan na dapat sana tataram at lulualas ba'ng maquinabang ing carelang pamaniulat. Oneng ali, guiguisanan da ing sican ning pilubluban da't caisipan quening 'pulitica' ning 'laureadu' at queng gauang ini lalto balamu 'puliticu' lang pulpul, ali la talasulat.

Cacadua: E sangcan ing 'laureadu' ba tamung sumulat.

Nu pung mangatni caiu buntuc at dapat caiu taganang talangan at tangalan, misip caiu. Misip caiung misamas-samas (miamas-amas). Cut'nan io reng sarili o ba't susulat caiu—ing pilubluban iu e maglaram. Oneng maglaram caiu quecami. Paglaraman iu cami. Cucut'nangan da caiu o ba't susulat caiu, at pilit iung sasangcan na caluguran iu ing pamaniulat uli'ng macasaup iti queng amanu tamu. Maglaram caiu! Ining queng pilubluban iu e iu taganang papaquit at sasabian quecami. Malaram caiung bina. E co maririne quecami samantalang ditac mu man atin queng pang-unaua at pamagtaruc queng panugali't sasabian ning metung a tau. Ababacas mi naman careng paniulat iu at careni mababacas nung nanu ia calaut at buring dasan ing caisipan iu. Ababacas mi careng susulat iu ing pangatau iu at nung nanung beluan atin caiu. Ing tutu na pu susulat caiu ba caiung manicuang 'laureadus' (at icua iu ne man ania bina ing quecong tula't galac). E co maglaram, na e co matula't magalac quening pangaputung iung 'laureado' casi ia ini ing quecong paque't pamalac o ba't susulat caiu. Deni pung taganang talasulat nanu man ibie mung casangcapan a mangabaldugan 'parangal' (galal) e ro papansinan deni, at e ro man pu panagalan deni, casi masaia na la't macasulat la, at ing caisipan da't sicanan ning pilubluban da guiguisanan da queng nung macananu lang macasulat paniulat masanting, masampat, malalam at nung macananu reng apaquisabian itang nung nanu ia man ing queng pecaubud ning pangatau ra. Icaiu pung papaiaus 'laureadus' e iu balu ini. E iu man balu tagana nung nanu ia cabaldugan ining pamaniulat. E iu man balu ing sangcan o ba't susulat caiu, liuas quening buri iu't capagnasan a manicuang 'laureados'. Macarine co pu. Bilang macaianac quecaiu, picarine ra caiu. Ini e mu naman macasalicut carening mapilan a caianacan na e iu pa aiasag quening caisipan a ini—atin pung mapilan a caianacan na e bubulad dapuat queng pilubluban da pamagsisti ra caiu't dadacuracan pangatau uli nining cababan iung isip a ini. Tanggapan ie ining mataram a taictic ning dapat iu, maglate iang maplas careng balat iu.

Cacatlu: Macauatac-uatac ia pu queng dane tamu.

Dapat tamung isipan na ing pamisasanmetung ia ing metung a masican sandata nining pamiligtas na't pamisubling mie o pamipaiagpag pasibaiu nining amanu tamu at calinangan. Dacal tamu dapat pang gauan. Queng ing tutu na e ta pa man mecapagsamula (mecapagumpisa). Ala ta mu pang depat. Deng sablang macauatac-uatac quecatamu capat lang iuacsi't ilaco nanu ia man ini o ninu pa man ini. Ining 'lauredo' metung iang maragul a caguluan na dapat ta nang ilaco. Dapat neng macalinguan at ibili ta ne queng taganang lugal ne queng casalesaian. Retang minunang 'laureados' mengarap la pu, at gagalangan cu ing depat da't capaniulatan, at nung aquit da ining daraptan iu ngueni, muna lang maquiabe canacu't marap lang maquisaquit lub at mua queng pamaniaptan iu. Ila picusad-cusad de ing amanu tamu't calinangan, ginalang de, icaiu naman pibiru-biru ie't gueuang picailian. Isinup ta ne pu queng casalesaian ining 'laureadu' at magumpisa tamung aliuang macabaiung caisipan bilang casuglung na o cataid. Ining panaun maniauad iang baiung paralan at pamisip at ining 'laureadu' e no aibie at aiduang dening aniuaran nining macabaiung panaun. Isubli ta ne queng maiap nang pisimpanan queng casalesaian ining 'laureadu' at magumpisa tamung panibaiu—e iu ne sisiran laguiu at masampat a milabas ining 'laureadu'. Ing casalesaian salacan na ini, at datang itang pamanialac a ita, masalap la retang taganang minunang laureados (at ditac la pa careng taliri reng gamat tamu reta, balu tamu ita) at ila reng taganang matunggue 'laureadus' ning casalesaian, aliua pu icaiung mamabut nang 30 cataung papaiaus 'laureadus' ngueni. Macarine caiu patie miras ing panaun a salacan no ning casalesaian deng caiang tune tauan. Macalunus caiu at susugal iu queng anti quening alang alagang bague ing quecong pegaralan, pangatau't dangalan. Ania cabang maranun, tucnangan iu na ini at magumpisa co'ng panibaiu. Misip caiung macabaiung parala (bilang caiabe at casuglung ning mibalas). Icaiu pung mamabut queng 30 catau a papaiaus 'laureadus' misamas-samas (miamas-amas) caiu, uli'ng mataram ia palang ing casalesaian. Ining panagalan iung maguing sicat, cabaligtaran ing iapag na quecaiu nining casalesaian. Ining panagalan iung maguing marangal, burac at ulad ing quecaiu iatia na’t idilu nining casalesaian. Misip co pu. E cu gaua-gaua ining sasabian cu. Nung matni co buntuc, balu iu ing buri cung sabian. Ining 'laureados' macauatac-uatac ia quecatamu at macagulu ia mu, ania paquisabi cung maiap, bilang macaianac iung capatad, tanggalan ta ne, ilaco ta ne, at ibalic caretang queng milabas a cucupcupan ning casalesan. E ta ne sisiran ing ditac nang dangalan nining 'laureadus' a sisinup na nining casalesaian. Tucnangan ta na pu ini. Nung caluguran ie ing amanu tamu, sumulat ta na mung sumulat at ala na pa ining caiablasan a parangal at galal, 'laureadu' ia man ine o ali. Sumulat ta na mu, at dapat iang tuquian ing utus ning pusu—nung ing utus ning pusu sumulat ca, sumulat ca; nung ing utus na nini ing e ca dapat susulat, e ca susulat. E co pu migaganaca, atin tune talasulat (a e mamitang 'laureado') at ila reng miligtas queng amanung pigaganacan iung mamamate. Paquisabi cu pu, e co migaganaca, atin miligtas queng amanu iu. Ania nung e ie auglit at alaco queng pangatau iu ining macasira't mapuliticang 'laureado', calinguan iu na mu ing sabla, ibili ie ing paniulat iu, uli'ng e iu tagana 'aus' (calling) ing pamaniulat. Macasalabat na caiu mu carening taganang bisang sumuiu queng amanu't calinangan, lalu na rening anac-anac. Ba, ia pung masanting at masalusu ining pamanguilus mi, lumele caiu cambe nining quecaiung 'laureadus'. Nung e co lumele, pota maramusac caiu pa't lalu cong saquit lub, metung ne naman sangcan nining pamiuatac-uatac tamu. Balu cu naman mapanamdaman caiu, acaquit mi pu careng susulat iu ining 'capanamdaman' a ini. Ining capanamdaman a ini, matiura iang bague queng metung a talasulat, macasura ia't macaina queng capaniulatan ning metung a talasulat ing capanamdaman.

Cacapat: E ia capanipaniuala ing dangalan nang darala nining 'laureadu'.

Icaiu pu reng dapat misip masalese queng maliliari. Casi rening taung miririnan 'laureadu' me-alal la, mepili la' calupa ning paralan a mapipili la reng 'puliticu' tamu queng maragulang lipunan. Ania queni masasalamin ne ing catutuan ning 'casiran at cacuracutan' na dapat sana dening talasulat ila reng mumunang lalaban at sasalungat. Oneng dening talasulat Capampangan ila pa rugu reng mibubuat at quiquilic queng anti canining matiurang saquit nining lipunan tamu.

Baquit?

1. Ini pung 'laureado' e capani-paniuala. Casi dening taung mirinan canini ila mu naman rening pipili (mag-nomina) at ila mu naman dening taung 'miaialal' (mibobotu). Ania maragul iang cabalbalan ini at cabolangan. Miquit na ca'ng ila reng mamili (magnomina), ila reng miaialal (magbotu), ila reng casapi't caiagum cambe reng camag-anac da't cacaluguran? Nu ca manaquit queclacan buntuc anti canini?

2. Nung 'lupun talapaggalal' (awarding body) ca, dening casapi o calupun (member) e la dapat miririnan galal, e la man dapat mapipili (manonomina), casi rening mapipili at maiaialal aliua la dapat tau, ali la caiagum o calupun quening 'lupun talapaggalal'. Oneng cabolangan ing queng buntuc da rening 'laureados' tamu, casi ila reng pipili, ila reng miiaialal careng sarili ra't careng caiabe ra't camaganac. Alting picbungan! Dapat sa bilang 'lupun talapaggalal' manintun la'ng taung talasulat (panialugsugan de ing balen tamu) at deta (uling e la caiagum at e ro calupun) maliari lang pilinan (inominate) at ialal (ibotu). Oneng ini e maliliari. Ania maclac ne mu buntuc ing tau patie sinabi nang ustu ia't masampat ining paralan ning pamamiling 'laureadus' a ini. Metung ia mu laguiu ining gaua ra rening 'laureadus' a ini— cacuracutan. Cacuracutang dulut ning capagnasan ning tau ba'ng maquilala. Cacuracutang bunga ning capagnasan ning tau ba'ng maguing macapang-iarian. Cacuracutang dulut ning capagnasan ning tau ba'ng mica-galal at parangal. Cacuracutang dulut ning macasirang pulitica.

3. E cu maniualang 'susuiu' la queng balen dening laureadus. Casi nung susuiu la queng balen, calinguan de ing sarili ra (e la mamitang 'lauredus') at ibie re ining 'galal' careng taung e ra 'cacutiaba', careng taung e ra camag-anac, careng taung e ra caluguran, careng taung e ra miembrus. Bilang sasaup queng balen, dapat manintun lang taung carapat-dapat dinan dang 'laureadu' queng Pampanga at saupan da lang sumulung queng casaquitan ning cabiaian da ba lang micapanaun sumulat at misip pa ba'ng lumalam lalu ing carelang capaniulatan. Deng laureadus tamu cabuuan da la rening 'cacuracutan, capamiiaan, queclacan buntuc, quelan camarinaian'. Nung buri reng isundu ining 'laureadus' a ini, linisan de, ilaco ro reng sablang laureadus a mepili quegn paralan a mesabi queng babo (queng ca-2 pamipalino) at pagumpisan de ing batas a— a) deng miembrus, caluguran at camaganac da e la dapat mapili, b) deng miembrus, caluguran at camaganac da e la dapat mialal.

Cacalima: E ta pu papautang lub at papabaiad ing mamiguniat tamu.

Dacal carening laureados deng sinengsing canita cambe ning metung carening matua rang caiabe (oneng ining matuang ini angguiang pang susulat iang talabaldugan, lalto e ia mu naman matni buntuc, at iti maiaiaquit queng caiang pamangamanu), nga ra: Ala no canung baiad, ilaco me pa carela ing 'laureado'? Ba, papautang da pang lub ing pamiguniat da. Papabaiad da ing pamiguniat da queng paralan a buri ra. Balamu mo sa, nga nang migsalita, "Iligtas que ing amanu mu, dinan mu cung galal a laureadu." Cabolangan na. E ne man inuring baguia ing dila na't minisip baguia. Nu pung guguniat tamu, gumuniat ta na mu, e ta na papautang pa'ng lub iti o papabaiad queng paralan a buri o pagnasan tamu. Munang-muna pu, e ra co inagcatan sumuiu quecaming memalan. E ra co pu pinilit at penaguiut sumaup quecami, e mi man pu balu ing miaialiua iung pamaniabian at tatalacaran, uli'ng sablang panaun mi't pinandit macasubsub queng pamanintunan at cabiaian. Caibat guniat caiut papautang iung lub quecame? Caibat guniat caiu't papabaiad queng paralan a buri iu calupa ning 'laureado'? E ra co pu lepitan at sabianan gauan iu para quecami ing isipan iung gagauan iu para quecami. E ra co pu pinilit gauan iu ing isipan iung gagauan iu para quecami. Ania ala quen sucat iapagcautang a lub quecaiu. Ania ala queng sucat ibaiad quecaiu.

Ia na sa. At sana aslag iang tictac sala ing carela (queng pusu ra, queng pilubluban da) ing pane sunlag.

Ing cabalen dang magmacalunus na sana mitauan la't dening catunuran at catinuan ning tau miral carela... i Papa Osmubal.


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages—but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 10:00 AM 4/25/12 | More of this author on eK!
Nextnext