eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia **

Paunang-amanu: Ining misulat daun ia't pamipaganaca cang Ritchie D'Horsie, careng cauanguis na't careng pacasaque careng cauanguis na. Lalu na careng pacabalabal a cauanguis na. O caia careng pacabalabal a cauanguis na't pacasaque careng cauanguis na.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Bulan, bulan,
baldugan mu cung palang

Nanan me ing palang?
Pangutud queang cuaian.

Nanan me ing cuaian?
Gaua cu mu sanang sundang.

Nanan me ining sundang?
Itungui que ining uatas Capampangan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing metung a pengari iang mitutulid careng anac. Ing metung a atin maiap pamisip at malino talindo ia ing mitutulid careng anac-isip.

Ume caiu't manungue tamung anac anggang mitulid la isip. Ume caiu't manungue tamung anac-isip angga quetang lumino la caisipan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Cababo pisasabian, calating pisasabian,
Queng queclacan-buntuc, e re icuang apaquibatan!

"Guintu ia, abe!" nga'nang quinulio ning metung carela.
"Tacla ia mu, alte!" nga'nang mequibat nining bibida.

Mitua la. Micaras la. Migaga-gaga la.
Micaras la. Mitua la. Migugulisacan la.

Tacla iang guintu? Guintu iang tacla?
Guinu co, nanu ing saquit na’t mitutua la?

Nanu ing pamicaialiua ra? Lauan iang masalese.
Paquibat atiu pilubluban da. Ala iu queng panlalaue.

Pipapate re ing guintu ampo pa ing mabuluc a tacla.
Ali ra rugu sablang balung metung la reng dampul da.

Metung ia mu ing bitasang e ra tutung balu—
Ing queng deni e la memetung mu bau.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


"Nanu na ing maliliari careng sese mung laureadu?" ngana ning cutang queng dinatang a sulat.

Atin iang laman ining cutang. Buri nang sabian cuculam na no na naman dening nung nanu man ing queng buntuc da rening macudtang Capampangan—rening laureadung pacaputung tansung bulung queng malingmingan a picalilian da rening caianacan at baiung sibul a talasulat.

Pacatapis na no na naman at pacabalabal. Cachupoy! Don Quijote de la Mancha! Cachupoy! Macasumpung na no na naman. Balamu ing maquiutus tamu careng anac o caia careng anac a isip carening quecatamung pantas—deng pecabiasa ning pamisip Capampangan. Aristotel! Plato! Guinu co!

Macasalamin ia pang Ray-Ban ing metung cabang macatapis ia't macabalabal. Sisinial, balamu ing tau-tauang (istatuang) meduquit quetang panaun nang Miguel Anguelo. Orig. Marlboro! Taaaaadaaaaaaaaaa! Opia! E ia talbug. E ia cumupas. E ia man maglare patie meili tamu't sinagacgac. Macapal ia.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Pacasaque na no na naman cabaiu ra't macalaue queng maraiu't timan-timan. Sasaia. Sinala na no na naman careng inuman dang panulu! Galapacan na naman.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing metung a anac a anac-isip, tutupad ia queng utus, caburian at upaia ning calicasan. Pangcaraniuan ita.

Dapuat ining matua na a anti ia mo'ng anac misip. Ba, adua ia mu buring sabian ita.

Mumuna, buri nang sabian, magulian ne ining tau.

Cacadua queta, ining tau uatas iang Capampangan. Ua, uatas iang Capampangan. Sasaia! Lalalam ing pisasabian… sana….

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Paquisabi: Ipalub ia pu queng talabaldugan—

Uatas Capampangan (n. palaguiu) 1. Mangmang 2. Magulian 3. Macatucnang America't alipan (at uli'ng alipan ia, magtata-tata ia Pilipinas, ba nang palto matas ia't biasa at ba na'ng calinguan na alipan ia queng tutucnangan na) 4. Dadalit ia't gagale queng Peisbuc (Facebook)..., Amen. Dacal pa. Quetal, quetal…, Ia na sana….

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ninu at nanu ia ing uatas Capampangan? O ba't sira la laue quea reng maluca't pangcaraniuang tau? O ba't picailian de't e re lalauan bilang matinung tau?

O casi—

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Casi e ne acaquit ing acaquit tamu.
Casi acaquit ne ing ali tamu buring aquit.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing macudtang Capampangan bilanggu ia—bilanggu ne ning queang (nanu man macapacaili ita, ique me queni). Macaculung ia. Queng culungan na, carin ia mu macagaua't mitalacad. Macaculung ia queng metung a salamin nung nu’ e ne bitasang aquit ing queang sarili.

Queng lual ning queang culungan, malaso ia queng aslag na't pali ning aldo.

Queng lual ning queang culungan, mibual ia't mituag queng tiup ning anguin.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing macudtang Capampangan bilanggu ne ning queang sariling camarinaian. Ing macudtang Capampangan bilanggu ne ning queang sariling cabalbalan.

Zorro! Zorro!
Tonto! Tonto!

Tonto ia ing uatas Capampangan.
Tonto re reng sablang Tontong Capampangan!

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing macudtang Capampangan bilanggu ne ning queang 'aguman.' Queng aguman na—(balang macudtang Capampangan, sese ne ning queang aguman)— carin ia macaculung, carin ia manguisnaua. Ali ia macalual carin. Carin ia ing queang carinan. Carin ia mapaiapa. Mataloti ia. E ia macaquimut at macaisip queng lual na nining aguman na—ing culungan na. Me-aguman ia (institutionalized, ngana ning caluguran cung Americanung mengasaua carening pocpoc queng Angeles—ing lungsud da reng sablang pocpoc. Carin ari ia. Nung e man ari carin, masese iang anti'ng ari, malaio iang anti ing anac a malating pipicpican at duduian. Matunud ia carin. Ania pin e na aiaiarapan ing catutuan, casi e ne acacaquit ing iatu queng lual ning queang aguman. Ing aguman na, ia ing quegana-gana, ia ing sable. Amen. Asalamu-alaicum! Ia na sa! Ommmmmmmm!

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing macudtang Capampangan mamita iang papuri't parangal. Ia ing sangcan iti o ba't susulat ia. Ala nang aliau pang sangcan o ba't susulat ia. E na ne man balu tagana ing catungcula'na ning taganang talasulat. E na ne man taganang balu ing cabalduga'na ning pamaniulat.

Pamanintunan ne ing papuri't parangal, aliua ing catutuan. Ania pin bulag ia. O caia anti iang anac a malati. Cacapcap ia. Magpatalan ia.

Pamanintunan ne ing papuri't parangal, ali ing catutuan. Asneng caburi queng bau na’t dampul nining sutlang bulaclac a rosas, panguilagan na no man at pitacutan dening sucsuc na nining rosas. Ania e ia taganang uatas. "Baquit?" nga'mo. O maliare, ing uatas ing mumuna nang balung patunuran queng bulaclac a rosas dening sucsuc.

Casiran ing balu na nining uatas Capampangan, ania casangcapan ne nining mimiral a pangasira ning lipunang Capampangan, ning lipunang Pilipinu. Macalunus ia ing bangsa tamu. Mangamate tamu ngan a alipan—alipan da reng daiu; alipan da reng bisang sumacup; alipan da reng dating sinacup; alipan da reng alipan da reng bisang sumacup; alipan da reng dating sinacup; alipan da reng magcucunuaring sasacup; alipan da reng sabla....

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Sese ne ning queang aguman ining uatas Capampangan. Quea, ining lipunan lasun ia. Ing lipunan masucsuc iang e na buring talasan at lacaran. Ing aguman na iang balaian na't carinan. Carin 'bunsu' ia. Carin macalampin ia't macababat. Carin masese ia. Carin macaquera ia queng malambut a bulac. Carin sutlang sampaga ila reng pagqueran na't dadalpacan. E ne pa dimdam careng talampacan na ing macatapa, masucsuc, mabuluc at maburac a dalan ning taganang pamaniulat. Ing utas Capampangan metung iang taung e ne balu ing catutuan, e ne balu ing dalan papunta queng catutuan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


E ne balung paquisabian ning uatas Capampangan ining iatu. E no balung paquisabian nining uatas Capampangan dening memalen. Casi ala iang amanu. O miliare, pipi ia. O caia ing amanu na ala iang pangatau. Ing amanu na ala iang caladua. E ne balu ing sarili nang amanu. E ne balu ing milabas na ning queang amanu. E ne balu ing amanu nang milalabas. E ne balu ing pangcasalungsungan ning queang amanu. At lalung e ne balu ing paintungulan ning queang amanu. Miliare, cabud ne mu susulat ining uatas Capampangan. Ala queng patulu ing gagauan na. Miliare, e ne balu ing siuala na. Miliare, ing siuala na e ibat queng caladua na. Mengare, ing caladua ne ala iang siuala. O queng pangapacarauac na, pota ala ia, qeung cabilugan na ning pangatau na, ala ia man palang bitasang siuala. Pipi ia. E macapangamanung masalese't nung mangamanu ia man, e siualang Capampangan, alang siuala.

Pipi ia ing uatas Capampangan.

Mepipi ia ing uatas Capampanngan.

Pepapipi ia ing uatas Capampangan.

Pinipi re ing uatas Capampangan.

Papapipi ia ing uatas Capampangan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Atiu queng pisac ning caralumduman ining uatas Capampangan. Cacapcap ia. Mengari iang bulag.

Pamanintunan ne ing pangatau na.

E ne aquit. Cacapcap ia.

Pamanintunan ne ing amanu na.

E ne aquit. Singap-singap ia queng dulum. Carin ala iang dampul a aiaianinag mu man.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing capanamdaman ning uatas Capampangan ia ing gugusal queng pangatau na. Ania ing isip na pigdatunan ne ning dalumdum. Queng dalumdum, carin no man cuculam dening ulad.

Masaquit iang tarucan ining uatas Capampangan. Macalisia ngan queng balu na't daramdamam queng pagnasaan tamung aquit at damdaman. Acaquit tamu’ng tutulu ing queang daia, dapuat e tamu daramdaman ing caplas na't saquit. Ania calunus'nan me? Acaquit taiang titiman, maili, dapuat e tamu daramdaman ining saia na’t tula. Ania sucat paniualan me?

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


E me utusan gulisac queng marangle't caqueuan ining uatas Capampangan. O mengare, macaramdam ca mung alingongo't cablas, e ca manaquit pinanari. Atin iang siualang alang cabaldugan. Sigla ia mung e mebalangcas queng caisipan. Macanian iang mangamanu ining uatas Capampangan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


E ne pa ataluntunan nining uatas Capampangan ining baltangan ning amanu. Ala ia pang mapa’t tuntunan ining queang beluan, ala ia pang mapa’t tuntunan ining queang balung amanu—amanung asna cababo't alang cabaldugan, amanung queng queang quebabauan manintun ia't cacagli rugung cabaldugan at lelaman. Ania pin ing uatas Capampangan metung iang daiu queng sarili nang iatu. E micamatulid a dalan angga't e ne apaintun ing queang mebating a amanu. E micamatulid a dalan angga't e ne apaintun ing queang mebating a pangatau. E na apaintun ing sabla angga't e ne apaintun ing queang matulid a dalan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing Capampangan, amanu iang lubus timias—api ia, milalablab ia, aslag iang asna sala, quiquislap iang casingsala ning aring aldo't casinglalam ning matang carinan ning aldo't caladua. Macalungcut man, casi bilanggu ne't quilung nining uatas Capampangan ining amanung Capampangan. Bilanggu ne't quilung queng dalumdum ning queang isip. Bilanggu ne't quilung queng camangmangan. Ing amanung Capampangan, pinanari iang melanat queng maralumdum a balasan at capalia'ning isip ning uatas Capampangan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Mapanamdaman ia ing uatas Capamapangan. Ing capanamdaman ia ing iatu ning uatas Capampangan. Ania mapanamdaman la reng susulat na. Ini ali marauac, casi ing capanamdaman metu ia careng balaian ning cauatasan. Dapuat ing capanamdaman a ali mesese queng caisipan, mengari iang tanaman maung danum. Malanat ia't langui. Mate ia't muli queng alicabuc. Ing capanamdaman e mesese queng caisipan ali ia macabalangcas calalangan. Ing capanamdaman e mesese queng caisiapn ali ia miuquiat, ali ia mipanic, queng bunduc ning Olimpus, ning Parnaso. Ini ing sangcan o ba't ing uatas Capampangan ali ne balu ing cabaldugan ning gaga, ali ne balu ing cabaldugan ning aclis, ali ne balu ing cabaldugan ning tula, ali ne balu ing cabaldugan ning sagacgac.

Capanamdaman ia ing pataram a cacatat queng queng Capampangan. Capanamdaman ia ing cacatat queng calinangan at calalangan Capampangan.

Capanamdaman ia ing lasun a macamate queng Capampangan. Capanamdamam ia ing macamate queng beluan at cabiasnan Capampangan.

Capanamdaman ia ing tarilac a mamacmul at lulumud queng Capampangan. Capananmdaman ia ing sasacal queng batal nining singap-singap a amanung dapat iapse nining macalumud at maguingalung uatas Capampangan.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Miguit iang masampat at banal ing apisan da ca rening sucsuc ning sampaga, quesa queng tampalingan da ca rening queang petalo. Ini e ne balu (o caia pibala-balugbug) ning uatas Capampangan, ania pin sa e ne balu ing caplas na ning taganang pamaniulat at calalangan. Ania pin e ne pa iquit ing taganang daia na't nana nining taganang pamaniulat at calalangan.

Matbud ia ing uatas Capampangan. Mabuia ia. Mabuia ia ing ining tatalacara'na. Mabuia ia ing talacad na. Ania pin e na ca tamu maliaring gaben at antabaianan. Ing sarili na mitutuag ia, macananu no pang tairan at pusanan dening aliua?

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing Apung Guinu? Aba, susulat iang diquil queng Apung Guinu ining uatas Capampangan. Cabolangan! Caiabangan! Capagmaragulan! Nung e man macasulat masalese queng bague pangcaraniuan, nanu pa caiang amanu ing balu na, ba neng isulat ing lelalaman na o upaia ning Apung Guinu? Nung ing bague durungdungan na e na balung linauan, macananu ne pa caiang linauan ing lebugan ning upaia na't leguan nining Talapaglalang? Caparatutan! Capagmatasan! E na macaguiung gamitan ne ing tau't lipunan queng cabalbalan na't guiam, gagamitan ne pa ing Apung Guinu. Casiran! Capaniiran!

E na uari balu nining uatas Capampangan na capagmatasan ing amanuan ia ining bague maraiut, nung ing malating bague queng arapan na pinanu-nanu ne mo? Capagmatasan! Caiabangan! Sablang e na buri nining carelang ausan a Guinu!

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Ing uatas Capampangan ia ing saquit na ning Amanung Sisuan. Ing uatas Capampangan ia ing ulad a ngangatngat queng calinangang Capampangan. Capilan taia caia aulu ining saquit a ini? Capilan ta ia caia aracap at apucsa ining ulad a ini?

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!


Bulan, bulan
Baldugan mu cung cabaiu?

Nanan me ing cabaiu?
Saquen queng dumaiu.

Nucarin ca dumaiu?
Carin queng bunduc ning Parnasu.

Carin nanu ing gauan mu?
Puntalan que ing Ari ring cabaiu.

Ninu ing ari ring cabaiu?
Ing Ari ning Parnasu.

**

Tiguidig, tiguidig!
Tiguidig, tiguidig!



[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages—but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 8:29 AM 7/5/11 | More of this author on eK!
Nextnext