eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia KETANG MILABAS pabiru kung sinabing ing "berat" ibat ya keng amanung "brat" ning Ingglis. E ke pa alilan ing kanakung isipan a ita. Tatalakaran ke pa mu naman angga ngeni ing isipan kung ita. Mekabasa kung sinulat da reng kabalen, a mayayawus Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling, dikil keng pamiyugne (pamiugne) ra reng Kapampangan ampo reng Malayu (tawu Malasiya ampo Indonesiya—o e ku balu pota Malasiya ya mu ing buri rang sabiyan ketang mesulat), kaybat keng lalam na nini pin sinulat da siglung de ing metung a talaan da reng amanung isipan da rening kabalen a amanung Kapampangan lang makaugne o makatulid kareng amanung Malayu. Dapot mapilan kareng amanung Malayu a binili ra karin ibat la mu naman keng amanung Ingglis ampo Latinu. E ra ayulata rening kabalen a Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling a deng mapilan kareng isipan dang amanung taganang Kapampangan ampo Malayu andam la kareng Inglis ampo Kastila o Portugues. E wari balu ta naman ing Malasiya mipalalam ya kareng Ingglis anya atin yang mapilan mu naman a amanung ibat keng Ingglis, ampo pang atin yang ditak a amanung Latinu kapamilatan da reng Portuges a menuknangan keng Malaka (lalawigang dake na ning Malasiya). Ngeni nung atin ya man kapurit a Kastila ing Bahasa o Baasa (amanu na ning Malasiya ampo ning Indonesiya), ini kapamilatan da reng Olandes a sinakup keng Indonesiya—e wari ing Olanda mipalalam ya mu naman kareng Kastila? Maranun ya mu pin ing pangakawani na ning Olanda kareng sasakup a Kastila uli'ng masikan ya naman kasing bangsa ini, anya malagwa yang mekakalag keng kayang pangagapus keng Espanya—kapamilatan na ning sikan na ning kayang ukbu ampo'ng sikan na ning siwala na keng Batikanu nu naman kanita.

Ngeni pin keng talaan dang amanung Kapampangan ampo deng isipan da rening kabalen a Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling, a makatulid keng Bahasa/Baasa Malasiya (Amanung Malayu), pepakit dang mitutulid la kanu reng amanung Malayung "berat" ampo'ng Kapampangan a "berat. "Wa, keng pangasulat la mitutulid, e keng kabaldugan. Ing Malayung "berat" mangabaldugan yang "mabayat." Ngeni ing taganang pisan a amanu na ning Malayung "berat" keng amanu tamung Kapampangan ya pin ing "bayat," o keng amanung Tagalug ya pin ing "bigat." (Ing Malayung "berat," "bigat" ya keng Tagalug, "bayat" ne man keng Kapampangan, anya ila reng mipisan-pisan a amanu reni—"berat," "bayat," "bigat"). Ngeni ing "berat" keng Kapampangan, ing kabaldugan na "anak a masyas a buntuk" o "masyas a buntuk" o "makaba iki," anya lalapit ya kabaldugan keng Ingglis a "brat." Makanyan ko'ng pitulid deng amanung deni.

Asabi ta ya itang talaan dang amanu reng kabalen a Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling. Isundu ta lang lawan deng amanuwan dang amanung Malayu keng panlalawe ra rening kabalen a kalupa ra reng amanung Kapampangan.

Reni reng amanung indam da keng amanung Ingglis a isipan da reng kabalen a Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling a likas lang Malayu ampo Kapampangan—"almanak," "bazar," "biskuit," "bistek," "gas," "kamera," "kompas," "major," "miting," "pistol," "pulis."

Reni reng amanung indam da keng amanung Kastila (o Portuges) a isipan da reng kabalen a Alejandro Camiling ampo Teresita Camiling a likas lang Malayu ampo Kapampangan—"aria," "armada," "bandera," "bangku," "barnis," "beranda," "biola," "bola," "bolsa," "bomba," "chico," "dominggo," "donia," "falsu," "festa," "fiscal," "gansa," "gerilla," "governador," "hora," "kareta," "kapitan," "koronel," "lancha," "limonada," "mate," "mesa," "melun," "milyun," "naranja," "oto," ("paku"—e ke buring iyabe ing "paku," oneng isipan ku mung mapalyaring ing "paku" ning Bahasa/Baasa ibat ya keng Portuges a "prego"), "pesta," "pigura," "pipa," "piun," "sabun," "saku," "tinta," "tuwalya."

Ngeni naman, busten yung suglungan ke itang sinulat kung "O Dyo, nu' ka menibat?!..." ba'ng mayakit nung makananu lang mebalangkas o megawa reng mapilan tamu pang amanu. Lawan la keng lalam:

Ing sabing "ati'ng" ampo'ng "ampo'ng." Dakal la kareng kabalen deng gugulewuk ampo sasengsing (sasaingsing) patse dindam de ing metung a kabalen a sasabing "ati'ng," ngening ing taganang buri na naman taganang sabiyan nining kabalen "atin." Wa, e makapatuntun ing datang na ning "ati'ng" kasi dapat tamung sabiyan ing "atin." Dapot nanu ing marok nung ilapad taya ing tatalakaran na ning amanu tamu? Masanting ing ilapad ya buring sabiyan ing metung a amanu, ba'lang dakal deng paralan ning pamanyabi tamu, kasi nung milyari ita, e ya kikitid ing pamagsalita tamu. Ngeni ing "ati'ng" malyari ya naman bilang kayalili ning "atin." Lawan la. "Atin bagyu," ngana ning kabalen, buri nang sabiyan keng amanung Ingglis "There is a typhoon." Ngeni nung sinabi ning kabalen a "Ati'ng bagyu" (a pamikuyad ne ning "Atin ing bagyu" o "Atin ining bagyu"), lalto pakayaslag o pakalino ne ing sasabiyan na ning kabalen. Ing buri nang sabiyan keng Ingglis, "There is this typhoon." Makantita (makanita) no man taganang mangilino reng Kapampangan. Wa, e ya dapat makanita pangasabi (nung tukyan la reng lawun a paralan ning pamibalangkas sabi o retang pagara-garalita o pa-"Klasi-Klasikung" makalawang a panlalawe). Dapot ing kutang, e ta ya malyaring ilapad o iluwalas ing amanu tamu, ampo e ta na malyaring gawang bayung patakaran ning pamanyabe? Nanu, e me buring lumuwal keng dalumdum ing panimanman ning kabalen? Nanu, e me buring lumuwalas panlalawe ing kabalen? Atiyu keng pakibat mu ing pekakabaldugan ning paintungulan (o bukas). Ing pangagawa ning sabing "ati'ng" kalupa ne ning pamigawa tamu keng sabing "ampong" a ibat keng "ampo'ng" a tagana namang ibat ya keng "ampo ing." Ngeni e ta sasabiyan e la makayakma reng sasabing "ampong" o "ampo'ng" uli'ng deni ibat la keng "ampo ing." Kalupa ne mu naman pangabalangkas ini ning sabing "uli'ng," a ngeni susulat de mu naman "uling" (dapot ing "uling," "charcoal" ya keng Ingglis). Oneng ing "uli'ng" ampong "uling" menibat la keng sabing "uli ning" o "uling ing." Deng susulat "uling," ing tikyan da ing pangayagkas ning sabi, aliwa ing akakit a misulat. Anya panupaya ta la, uling ing pake rang ipayabut kekatamu ing "uli'ng" o "uli ning" o "uling ing," aliwa naman itang panangab a makidampul a matuling ampo pagnangnang o paglutung bibingka.

Ing amanung "kule." Ing amanung "dampul" ya ing malyaring panalili keng amanung "kule," a indam tamu keng Kastilang "color" o "colorir."

Ing amanung "busit." Ing amanung "busit" ibat ya amanung "buwisit," a ibat ne man keng Men Nan Wa (amanu keng Fujian). Atin mu naman sasabing ibat ya kanu keng Ingglis a "bullshit." Sisiwala ya pin keng "bullshit," anya e mo asisi reng sasabing ibat ya kanu kanini ing "buwisit." Dapot ing katutuwan taganang minuna nang mebalu a ibat ya keng Men Nan Wa ing "buwisit." Mipayintagun a kasiwala ne ning "bullshit." Nung e minunang mipaltawan a taganang ibat ya keng Men Nan Wa ini, malyari yang paniwalan masalusu ing sasabiyan dang ibat ya keng "bullshit." Dapot detang sasabing ibat ya keng "bullshit" dapat ilele ra ne ing pakipaglaban da, uli'ng linto ne mu naman ing katutuwan a ya naman ing pake ra reng keganagana keng kapatulugan (kapadurutan) ning bageng ini.

Ing amanung "kua" o "kuwa." Bayu la miras keti kekatamu reng Kastila, makananu taya kayang sasabiyan ing "kuma," "mangua," o "manguwa" o "mangwa," "kinangua" o "kinanguwa" o "kinangwa," "pakua" o "pakuwa" o "pakwa," ampo pa reng aliwa pang amanung ibat keng amanung "kua" o "kuwa," a ibat keng Kastilang "coja"? Ing "kua" o "kuwa," kalupa ne ning amanung "kuha" keng Tagalug—memetung lang amanu reni a menibat keng Kastilang "coja." Ing Kastilang "coja" (a mangabaldugan "taking" o "getting" keng Ingglis) ibat ya keng "coger," a pangdiwa (o "verb" keng Ingglis) a mangabaldugan "to get" o "to take" keng Ingglis pin. Paninintunan ke ing likas a amanung atin kabaldugan a makanini keng Kapampangan. O't kasakit nang kapkapan? Uli'ng taganang misane ta na keng Kastilang "kua" o "kuwa," ampo pepalbug neng laganas itang taganang kekatamu. Pagkamaliyan de reng aliwa ing "akua" o "akuwa" bilang yamut ning amanu, kalupa ra reng aliwang sinulat talabaldugan (o "diksiyonaryu" keng amanung andam). Dapot e re tikyan ing pakeyamut na nini, uling ing "akua" o "akuwa" e ya yamut, nung e amanu yang atin nang panyuglung-amanung "a": "a" + "kua" = "akua" o "akuwa." Kalupa ne nini ning "agawa": "a" + "gawa" = "agawa." Oneng atin kareng sinulat talabaldugan tamu, "akua" o "akuwa" ya kanu ini. Ali. E ya makapayakma ita, dapot ining beluwan tuglung-tuglung at nung ala lu reng minuna, ala tamung pagaralan ngeni.

Ing amanung "pitsu" (ning manuk). Ing "pitsu" ibat ya keng amanung Kastilang "pecho." Ing pekamalapit a amanu tamu keng Kapampangan kanini ya pin ing "salu."

Ing amanung "patis." Balu tamu ("balatamu") ing amanung "patis" taganang linsut ya kareng kapuluwan tamu, dapot ini taganang ibat ya keng amanung Kastilang "pate" (nung metung ya mu kabilangan) o "pates" (keng marakalan a bilang). Ing "pates" ning Kastila palaman yang pisamut-samut a dinunut a asan, laman babi, ate babi, ampo miyaliwa pa. Ngeni ing kekatamung "patis" e ya makantita, uli'ng balu ta naman a daranum ya datang ing kekatamu. Dapot kinuwa taya ing amanu rang "pate" o "pates" deng Kastila, anya ngeni atin tamung "patis."

Ing amanung "palu" o "palo." Ini ibat ya keng amanung Kastilang "palo," a mangabaldugan "dutung," "tayiktik," "paludpud," "tukud," keng Kapampangan. Ing "palo" pepalapad taya pangagamit, anya ngeni atin tamung "paluan" o "paluwan" o "palwan," "palu-paluan" o "palu-paluwan" o "palu-palwan," "pinalu," "mepalu," "pamalu-paluan" o "pamalu-paluwan" o "pamalu-palwan," ampong miyaliwa pang amanung ibat keng Kastilang "palo."

Ing amanung "atik." E ku sa balu nung keta kekami re mu sasabiyan ing "atik," a mangabaldugan "pera." Ini andam ya keng amanung Tagalug. Deng Tagalug beligtad de reng kayanakan kanita ing amanu rang "kita," anya meging yang "atik." Ngeni indam taya karela ining amanung "atik." Dapot makatula uling ing Kapamapangan "akit" (a penibatan ning amanung "panakitan," a "kita" keng Tagalug) kareng Tagalug "kita" ya. Marakal a makapagmulalang bage a mengapalyari kareng mikapatad a amanung Tagalug ampong Kapampangan. Ing amanung "pera" e ya taganang Kapampangan, nung e indam taya keng Kastilang "pelas," a ya naman ing awus da keng "peseta" (dating awus da keng karelang salapi). Ampo malyari taya naman sabiyan ibat ya keng Kastilang "perra," a mangabaldugan "barya." Ngeni ing "peseta" ya ing pikuwanan dang lagyu keng salapi ra keng Metsiko (Mexico) a "peso," at makanyan mu naman ing gewa ra keng salapi tamu a "peso," uli'ng ing Espaniya pamaalan dana kapamilatan ning ari ning Metsiko (Mexico). (Manupaya nung gagamitan ke pa mu ing amanung "salapi" keni—aliwa ya ini itang "salaping taliri" o taliring atin yang kayabe o kasuglung a malating taliri.)

Ing amanung "utol." Ing amanung "utol," nung lalawan ya, ibat ya keng Tagalug. Dapot ing tutu na nini ing kabaligtaran ya ing taganang milyari—ing Tagalug ya ing mindam keng amanung "utol" keng Kapampangan. Ing "kaputul" Kapampangan ya, kasi gewa taya ing amanung "kaputul." Dapot ing "putul" ning "kaputul" ibat ta ya keng Tagalug a "putol," a pisan na ne man ning Kapampangan a "putut." Ngeni ing "kaputul" gewa tayang "utul" o "utol," dapot deng Tagalug indam de, anya ngeni ing Tagalug atin yang amanung "utol" o "tol." Lalu yang mikalat ing "utol" o "tol" ketang panawun a mikalat la't merakal deng awusan tamung kapatiran (deng "praterniti" da reng mamagaral, a ngeni e la mu reng mamagaral deng kukunan da, pelalung deng ugse-ugse kayanakan kukunan da na, a metung a sangkan anya reng "praterniti" ngeni magulu la).

Ing amanung "betsin." Wa, balu ra reng marakal kekatamu a iba't ya keng Men Nan Wa o Min Nan Wa (ing amanu keng Fujian o Pudyan, a yang dakal a pipanandaman ning Tagalug ampo ning Kapampangan). Dapot wawangis ya mu naman ini keng amanung Kantones (Guang Dong Wa) a "mei ching" (ing "mei" buri nang sabiyan "lasa"; ing "ching" buri nang sabiyan "kaladuwa" o "ubud" o "ibatan"—anya "mei" + "ching" = "mei ching" ("kaladuwa" o "ubud" o "ibatan ning lasa").

Ing amanung "korsunada" o "kursunada." Patse buri o abuburi-buri me ing metung a bage o tawu, "korsunada" me. Ngeni pepaltawan ta nang ing kabaldugan nang tagana ning "korsunada" keng likas a Kapampangan a "buri" o "abuburi" o "aburi-buri" ya. Ing "korsunada" ibat ya keng amanung Kastilang "corazonada," a lalto ibat ya keng amanung "corazon." Ngeni sa baluwan tamung ing Kastilang "corazon" mangabaldugan yang "pusu" keng Kapampangan. Nung "korsunada" me ing metung a bage, "apupusuan" me, anya pin "abuburi" me uling ing "pamiburi" pakiramdam yang ibat keng "pusu." Anya keng Kastila ing "corazonada" lalapit ya kabaldugan keng "panamdam" o "hunch" keng Ingglis.

Ing amanung "kaleldo." Lawan la reng amanung "kaleldo," "kauran" o "kawuran," ampong "karimlan." Nanu ing akakit dang pamilupa ra? Wa, makayakma't makapatuntun nung sinabi rang lagyu ro reng panawun. Liwas (bukud) keng lagyu ra reng panawun, nanu pa ing akakit da karening amanu? Dapat dang akit a mamagsamula la ngan keng panyuglug-amanu ("affix" keng Ingglis) a "ka." Ngeni nung lalawan la, asabi rang deng panawun tamu malyari lang magsamula keng panyuglug-amanung ini. Ing "kaleldo" ibat ya keng: "ka" + "aldo" = "kaaldo, " a meging "kaleldo." Awusan de mu naman "kapalian," a mangabaldugan panawun ning pali. Ini, nung lawan ya, mayayakit a menibat ya keng: "ka" + "pali" + "an" = "kapalian," a ngeni sasabiyan da naman "kapaliyan" o "kapalyan." Atsu ne mu keng akasanayan da (ampo nung nanupang bage sablang gagara-garalita ing misaksak keng buntuk da), o nung nanu man ing buri rang tukyan a paralan ning pangasabi o pangasulat. Ing "kaleldo" ampong "kapalyan" ila reng awusan dang "summer" keng amanung Ingglis.

Ing amanung "kauran." Ing "kauran" ibat ne man keng: "ka" + "uran" = "kauran" o "kawuran," a ya wari ing panawun ning uran.

Ing amanung "karimlan" o "amiam" o "amiyam." Ing "karimlan" pagkamaliyan deng kalupa ne kabaldugan ning Tagalug a "karimlan." E tutu ita. E makapatuntun ita. Kasi ing "karimlan" ning Tagalug mangabaldugan yang "dalumdum," "dulum" o "pisak" (aliwa ini ing mebikwal o mekabkab a mata; wa, kalupa ne mu pangasabi ampong pangasulat). Ing "karimlan" ning Kapampangan ibat ya keng: "ka" + "dimla" + "an" = "kadimlaan," a yapin ing "karimlan." Keng Kapampangan balu ta na neng kayi patse ing "d" tinuki ya keng "a" maging yang "r," anya "karimlan" ya. Ngeni, keng Kapampangan, deng aduwang mitutuking "a" pang kayi maging siwala na la mung metung, anya "karimlan" ya. Ngeni ing karimlan o panawun ning dimla awusan taya mu naman "amiyam" o "amiam." Ketang malati ku ing amiyam o amiam magsamula ya kareng mulan da reng "ber" o "bri"—Setyembri, Oktubri, Nobyembri, ampo Disyembri. Dapot kanita uli'ng e pa menaliwa ing panawun kanita, ing amiyam o karimlan miraras yang anggan Eneru o Pebreru.

Ing "kalugus" o "kalagas" ampong "kasibul." Nung biyasa kang lumawe amanu biyasa ka naman gawa. Uli'ng nung lawan la reng kaugne amanu na ning gagawan mung amanu ampo reng paralan da reng pangabalangkas da, alang makasabing e makayakma ing gagawan mu. Kalupa na mo ning amanung "kalugus" o "kalagas." Metung ku kareng sinang-ayun ampo tinanggap keng amanung ini bilang katumbas o katulid ning amanung Ingglis a "autumn" o "fall." Nung lawan la reng amanung "kaleldo" o "kapaliyan," "kauran" ampo ing "karimlan," nung lawan la pangabalangkas ampo pangagawa, masalusu reng tanggapan ing amanung "kalugus" o "kalagas" bilang metung a palagyu/lagyu/awus a katumbas ning Ingglis a "autumn" o "fall." Ing "lugus" o "lagas" keng Kapampangan lalto lalapit la reng buri rang sabiyan kareng amanung "tanggal," "tagtag," "balag," "baldug," "agtal," "bagbag," "bagut," aliwapa. Anya patse malulugus o malalagas ya buwak ing metung a tawu, "mababalag" o "mangabaldug" o "milalako" ing buwak na o matitipus ya, ngara. Makanyan mu naman kareng tanaman neng panawun ning "kalugus" o "kalagas," nung kapilan deng bulung da "malulugus" la, "mababalag" la, "malalagas" la, "mababaldug" la, "mangalako" la. Anya ing "kalugus" o "kalagas" ya ing amanung katulid na ning amanung Ingglis a "autumn" o "fall." Ngeni reng aliwa andaman de ing Tagalug a "taglagas." Ba, e marok—wa, katanggap-tanggap ya. Salamat, kaluguran, a ikit me mu rin ing ulaga ning kekang kapatad. O nung kelinguwan mu nang kapatad me anggiyan tunggen mu ne mu rugung kasiping bale a dinapat marok keka, anya e mu ne buring pakisabiyan ngeni't buri me pang mabangkak, uli'ng ya ing sisisyan mu keng maliliyari keng sarili mung amanu. (Talaga naman makanyan, manintun at manintun kang asisi mu keng sarili mung sala o kasalanan.) Masanting ne ing "taglagas" a indam keng Tagalug, kesa keng "winter" o "fall" o "otono" ngamu, uli'ng daig me pa ing malasing patse gewa mu ita. Ngeni naman, ing "kasibul" ibat ne man keng: "ka" + "sibul" = "kasibul," a ya wari ing panawun a awusan dang "spring" keng Ingglis, uling ing Kapampangan a "sibul" keng Ingglis ya ing awusan dang "spring," e wari.

Ing "umpisa" ampong "samula" ("simula"). Asneng kasikat ining amanung "umpisa," balu re ngan deng Kapampangan. Ini ibat ya keng Kastilang "empezar," a mangabaldugan kalupa ning kekatamung "umpisa." Ing taganang likas o ganap a Kapampangan a maliyaring gamitan bilang panalili keng Kastilang "umpisa" ya pin ing amanung "samula," a pisan ning Tagalug a "simula." E ku mangabiran keng amanung Tagalug, dapot bayu ta ya sa isakwil, lawan tamung ini yang pekamalapit nang pisan ning amanu tamu. Lumawe kang amanu keti Kapuluan (Pilipinas), ing mung Tagalug ya ing pekamalapit keng Kapampangan—uli'ng ketang minunang panawun deng amanung deni memetung la mu, ngeni sa, pikawani na nala mu ning sigalut pangpulitika. One'ng kesa ketang lawan ta lang mipapapate, o't e tamu magsamula ketang katutuwan a mikambal la reng amanung deni? Dakal kareng amanu tamu keng Kapampangan taganang makasuglung la keng Tagalug, ampo dakal keng amanung Tagalug makasuglung la kareng amanu tamung Kapampangan. Anya reng lalaban keng Tagalug, e re balu ing pangatawu ra. Ngeni reng Tagalug a lalaban keng Kapampangan, makaniyan mu naman, e re balu ing pangatawu ra. Anya ngaku pin, daig ta la pa reng malasing.

Ing amanung "basura." Ing "basura" balu ta na ngan a ibat ya keng amanung Kastila a kalupa na pangasulat ampo kabaldugan ning kekatamung indam a amanu. Ing "basura" keng amanung bayit tagana kekatamu lalto "sukal" ya. Dapot atin mu naman sasabing "dinat" o "kalat", uli'ng patse "masukal" karela, "marinat" o "makalat" o "marakal a kalat" o "kelat" o "asnang kakelatan." Ngeni ing "basuraan" (a Kastila), keng ganap a Kapampangan, "ugsenan" o "ugsiyanan" o "piugsen" o "piugsiyanan" sukal ya.

Ing amanung "maglolo." Ala kung akakit a ibatan ning amanung "maglolo" nung ing Kastilang "pololo" (o "boyfriend" keng Ingglis), "polola" (o "girlfriend" keng Ingglis). Dapot deng aduwang deni ila reng palagyu/lagyu/awus (noun) a ibat keng pangdiwang "pololear," a mangabaldugan "lumuwal ati'ng kayabe" o "pakikitan ya ing metung a tawu ba kong lumuwal."

Ing amanung "saka." Ing amanung "saka" ("sumaka," "sinaka"), a mangabaldugan ilako o iluwal o lumuwal keng danum, e ya taganang Kapampangan, kasi ini ibat ya keng amanung Kastila a "sacar," a mangabaldugan "lumuwal" o "munta keng luwal," o "iluwal" o "idala keng luwal."

Ing amanung "terku" o "teterku." Keta kekami atin kaming amanung "terku" o "teterku," ngara. Ini patse utus me o sasabiyanan me ing anak o ing metung a tawu, kaybat "magbusit ya" o "mimuwa ya," buri nang sabiyan "teterku ya" o "magterku-terku ya." Anya makanyan dang sabiyan kayang, "E ka terku-terku," ngara. Ing buri rang sabiyan, "E ka mimuwa" o "E ka magbusit" o "E ka masiyas a buntuk." Ing "terku" o "teterku" e ya taganang Kapampangan, nung e ibat ya keng Kastilang "terco" (panglalaki) ampong "terca" (pangbabayi), a mangabaldugan "masyas a buntuk," o "stubborn" keng Ingglis.

Ing amanung "baraku" ampong "bulugan." Ing amanung "baraku," a mangabaldugan lalaking animal (o lasip keng matuwang awus), ibat ya keng Kastilang "verraco," a mangabaldugan "lalaking babi" ("bulugan" ne man dapat keng Kapampangan). Oneng inawus tala reng aliwang lalaking animal o lasip a "baraku" anggang e la babi. Deng balu tamung "baraku" ngeni aliwa reng babing lalaki, nung e reng lalaking bibi, uling "bulugan" ya ing lalaking babi.

Ing amanung "puta-e" o "putahe" o "putaye" o "puta-i" o "putayi." Ini "pamangan" o "kapangan" ing buri nang sabiyan keng Kapampangan. Dapot ing penibatan nang amanu e ya makanita tagana kabaldugan. Ini ibat ya keng Kastilang "potahe," a mangabaldugan "laga" o "nilaga" (alimbawa: lagang babi, linagang babi), dapot e ya mu laga kabaldugan keng Kapampangan, nung e "pamangan" o "kapangan" ya.

Ing amanung "taru-taro" o "pitaru-taro." Ini mangabaldugan yang "antabayanan yang pakisabiyan ing metung a tawu" o "usig-usigan ya." Kareng aliwa naman mangabaldugan ya naman "bibilugan ya buntuk" o "pamatukyanan" ing metung a tawu. Ining amanu ibat ya keng Kastilang "tarro," a mangabaldugan "brainwash" keng amanung Ingglis.

Ing amanung "atatasa" o "tasa" o "atasa." "E me atatasa ing tawu," ngara, buri rang sabiyan e mu ababalu ing pilubluban ning metung a tawu, e mu balu ing sablang balu nang gawan, ampo e mu balu angga nukarin ing kayang kagiwan. Ing amanung ini ibat ya keng Kastilang "tasar," a buri nang sabiyan "dinan ulaga" keng Kapampangan o "to value" keng Ingglis.

Ing amanung "dupikal." E ra ne balu reng Kapampangan ngeni ing amanung "dupikal." Ketang malati kami balu mi ya pa ini, kasi magagamit ya pa kanita. Ing "dupikal" (siwala ning kumpana kareng pisamban kanita) ibat ya keng Kastilang "repicar," a mangabaldugan "batentengan" keng amanu tamu keng Kapangpangan.

Ing amanung "manggagaranggang." Ing amanung "manggagaranggang" siwala ya ing panibatan na, e ya taganang amanu. Ini metung ya kareng Kapampangan a siwalang-amanu (o "onomatopoeia" keng amanung Ingglis). Ini ibat ya keng siwala ning mananabung mangapasalsal kareng balitang ning eran. Ngeni patse sinabi tamung "manggagaranggang," buri nang sabiyan manabu kang pasalsal ampong ating siwala, masigla, oneng e kalabug, nung e mabilis ampong tuki-tuking mangalating kalabug.

*

Deng mapilan amanung-siwala (o "onomatopoeia") keng Kapampangan:

Ngening asambitlan ta ya ining amanung-siwala, akakit kung ing Kapampangan kambe ning Tagalug (uli'ng alang makalingad a taganang memetung la mu reng amanung mikapatad a reni), ila reng ating pekamarakal diling amanung-siwala nung lilimpi ko kareng aliwa pang balu kung amanu. O reni reng mapilan pang amanung-siwala keng Kapampangan (dagdagan ku la kareng daratang pang pamitagun nung mikapanawun ku). Talukian (talukiyan) la keng lalam:

Ing "kurukutukan" o "kuruk." Ing amanung "kurukutukan" o "kuruk" ibat ya keng siwala ning manuk a "kurukutuk" o "kuruk." Ngeni patse sinabi rang "Kurukutukan la reng manuk" o "Kurukan la reng manuk," buri rang sabiyan "Awusan la reng manuk."

Ing "kangkang." Ing "kangkang" siwala ne ning asung masakit daramdaman. Ngeni e ya kareng asu magagamit ini. Nung e pelalung kareng miyaliwang animal (o lasip keng matuwang gamit), lalu na kareng tawu. Patse "Kakangkang ya i Oka," ngara, buri rang sabiyan, "Sasabi neng sasabi i Oka" o "Malmura yang alang patugut i Oka." Neng kayi patse sasengsing (sasaingsing) ya o gugulisak yang makituwa ing metung a tawu, sasabiyan da "Kakangkang ya," ngara.

Ing "siguk." Ing "siguk" ibat ya keng siwala ning—nanupa, nung e ing sisiguk. "Si... guk... sig... uk... si... guk... sig... uk," ngana, anya sasabiyan tamung "Sisiguk ya."

Ing "kurug" ampong "galukguk." Ing "kurug" ya ing siwala ning—nanupa, nung e ing "kukurug." "Krug… krug... ku... rug... ku... rug, " ngana ning metung a daramdaman da, anya "Kukurug ya," ngara. Ngeni atin tamung amanung kalupa ning "kurug" ampo reng suli nang kalupa ra reng "pakurugan," "pekurugan," "mikakurugan," (mikapate o mikagulu), "mikukurugan" (mipapate o magugulu), miyaliwapa. Deng gagalukguk atyan sasabiyan da neng kayi, "Kukurug ku atsan, " ngara. Dapot ing "galukguk" amanu yang ibat mu naman keng siwala ning "kukurug" a atsan.

Ing "pukpuk." Ing "pukpuk" ibat ya keng siwala ning metung a bage mepungkul o metumbuk. Mayayakit a keng siwalang "pukpuk" karin la ibat deng amanung "pukpuk" ampo reng amanung beyit na, kalupa ra reng "pukpukan," "mapukpuk," "mipukpuk," "pikpukan," "pamukpukan," miyaliwapa.

Ing "atsing." Keng siwalang "atsing" o "aksing," ibat la amanung "atsing" o "aksing" ampo reng suli rang amanung kalupa ra reng "manatsing" o "manaksing," "menatsing" o "menaksing," "mamanatsing" o "mamanaksing," miyaliwapa. Ini pisan de reng amanung-siwalang "mamakemaksing," "pepamaksingan," miyaliwapa.

Ing "sitsit." Ing "sitsit" ya ing siwalang gagawang na ning "sisitsit," kasi "Sssssssitssssssitsssssit," ngana, anya "Sisitsit" ya. Ngeni reng amanung anak ning "sitsit" ila pin deng "sitsit," "sitsitan," "sinitsitan," "sisitsitan," miyaliwapa.

Ing "tuku." Ing "tuku" lagyu ne ning metung a animal (lasip), a ing siwala ning awus na "Tu… ku. Tu… ku. Tu… ku," ngana. Anyang malati ku balami sa ing "tuku" maglalage la: patse pamatakutan da kami, sasabiyan da, "O ren na reng tuku," ngara.

Ing "kokokak." Keta kekami patse sasabiyan dang, "Kokokak la reng tugak," ngara, buri rang sabiyan "Mamawus o masigla la reng tugak." Ing siwala ya kasi reng tugak "kokak" ya keng Kapampangan. Deng mamag-Ingglis a tugak (tisoy la reng tugak a reni), e re sasabiyan ing "kokak," nung e "ribbit" ya ing sasabiyang da. Nung singkit ya ing tugak, "Gwa-gwa" o "Kwa-kwa," ngana.

Ing "magtokokok." Patse sinabi rang "Magtokokok la reng manuk," buri rang sabiyan "Manilawuk la reng manuk." Ing "magtokokok" ibat ya keng siwala ning tilawuk ning manuk a "toktokokok." Deng tisoy a manuk, e re sasabiyan ing "toktokokok," nung e "cock-a-doodle-doo" ya ing sasabiyan da. Deng singkit a manuk naman, "ko-ko-ko" o "go-ko-go-ko," ngara. Deng naman Portuges a manuk, "cucurucu," ngara.

Ing "is-isan" o "isisan." Ing amanung "isis" o "is-is" ibat keng siwala na ning metung a bage a magaspang a ginayud keng metung pang bage. "Is... is... is... is,” ngana, anya patse gagawan mu ini, "manisis ka" o "man-is-is ka." Anya keni ya ibat ing amanung "panisis" o "panis-is," "isisan" o "is-isan," "inisis" o "inis-is," miyaliwa pa. Ing "panis-is" o "panisis" ya ing taganang Kapampangan ning "papil de liya," a andam keng Kastilang "papel de lija." Nung wari ing Kastilang "papil de liya" metung ya mu sa kareng marakal a uring "panisis" o "panis-is." Alimbawa ing "pakiling," (a metung uring tanaman a ating magaspang a bulung) a metung ya namang uring panis-is o panisis. O ing malanging are o dikut, sapunggulan me malyari ne mu naman "panis-is." Pelanung ing balas o gabun, "apanis-is" mu mu naman.

Ing "palugpugan." Ing "palugpugan" ibat ya keng siwala ning barug ning manuk. Pisan ne ning "lapugpug" ini. Anya patse ating mipate-pate, "Milapugpugan la," ngara keng makabayung sabi.

Ing "patiktikan." Patse palangiyan me o lalako me danum ing metung bage, paburen mung papatak ing tadum. Ngeni kabang papatak ing danum "Tik... tik... tik... tik," ngana ning siwalang daramdaman mu, anya "patiktikan" me.

Ing "tigidig." Ing "tigidig" siwala ne ning pulayi ning metung animal (lasip) a kalupa ning kabayu. Aliwa ya ini ing "tigidig," a amanung gawa re ring kayanakan kanita a mangabaldugan "tigyawat."

Oreni pa reng amanung-siwala keng Kapampangan (deng amanung-siwalang deni, siwala la pa mu bayu la meging amanu o ing siwala ra ya na ing kabaldugan da): "akbung," "biyung" o "byung," "bugbug" o "bugbugan," "bulubuk" o "magbulubuk," "dagungdung," "kabug," "katak" o "kakatak," "kalabug," "kaluskus," "kapuk," "kaskas" o "kaskasan," "kalaskas," "katuk" o "katukan," "kawung," "kiriring," "kiskis" o "kiskisan," "kotuk" o "kotukan," "kudkud" o "kudkuran," "kuku," "kuskus," "kutiktik," "lagapak," "lagitik," "langitngit," "laslas," "lugut" o "lulugut," "lugutuk" o "lagutuk," "luslus," "mamaksing," "mulmul" o "magmulmul," "ngakngak" o "ngangakngak," "ngitngit" o "langutngut," "pagpag," "pakbung" o "pekbung" o "pakbungan," "pakpak," "palakpak," "paltuk" o "papamaltukan," "paswit" o "pasuwit" o "pasuit," "pasyuk," "pipit," "pispis" o "pispisan," "pitpit" o "pitpitan" ("businan" keng Kastila), "potpot" o "magpotpot" (mamisaling kapangan), "puputak," "pururut" o "magpururut," "pusit" o "mipusit" o "ipusit," "putput" o "putputan" (o "businan" keng amanung ibat keng Kastila), "salitsit," "sapuk," "sipsip," "siyuk" o "syuk," "sulak" o "susulak" o "sulak-sulak," "tarat," "tengteng" o "batengteng" o "batengtengan," "tigtig," "tiririt," "tistis," "tuktuk," "turututut" o "turututan," miyaliwapa.

Kareng aliwang pamitagun pagaralan ta la pa reng aliwang siwalang-amanu (o amanung ibat keng siwala). Sulung.


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages—but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 7:18 AM 1/27/10 | More of this author on eK!
Nextnext