eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia BURI KENG suglungan itang minuna kung sinulat a mikapamagat mu namam a "O Dyo, Nu' Ka Menibat?!..." Mapilan no na naman kareng amanu tamu ing apanyalugsugan ku't apanalukiyan ing keng nung nanu sa ing keng gulut da a makapampan at e ta mu kararaguliyan akit. Manupaya na la reng aliwa nung neng misan e sidsad ing pamipalino o neng kayi sasala la't luluwal keng nung nanu tagana ing karapat-dapat. Dapot masanting ing ating tutukyan a kasalesayan o amlat o salita a mamiye ditak a pamipalino kareng amanu tamu. Kasi nung e ta gawan ini, ala lang basan deng tutuking daratang a anak, anya masalusu re mung akakalinguwan ing amanu kasi e mitatatak keng pusu ra't isip. Deng Isik, potang pagaralan do reng sulat da, ing mumuna rang gawan ing pakibalwan de pa kasalesayan da reng titik (buren yung andaman ke ini keng Tagalug) a mayayawus "chi," uli'ng balang "chi" metung yang larawang a ating salita o kasalesayan. Makanyan sana ing dapat malyari kareng amanu tamu, ba ta yang apanigaralan masalese ing ini. Uli'ng patse lalu yang lalalam ing amanu ning bangsa lalalam ya naman ing kalinangan na. E yo paniwalan deng tawung sasabing alang amanung e misasamutan. Ing amanung Isik, bitasang ala kang damdaman a Inglis o nanu mang dayung amanung misamut kanini—nung man ating lang andaman e me man aulatang indam ya kasi makabaldug ya keng Isik. Nanupata, sige, reng sasabing manandam ya ing Isik amunan kong munta Tsina. Alben ku nung makakapkap lang mapilan a amanung dayu. Ala—karas mu keng Tsina, nung e ka biyasang Isik, angga na ka mung makamulala't talatalanga.

O reni reng buri ku sa'ng isuglung karetang minuna kung pelad o epag kareng talabasa. Salugsugan la keng lalam:

Ing amanung "tabalu." Ing "tabalu" e ya amanu nung e makaba yang sabi ini. Kareng talabaldugan akakit ta yang sasabiyan da waring "e balu" kanu ing buri nang sabiyan ning "tabalu." Dapot e makapatuntun ita. Kasi dapat yang lawan malalaman ining amanu. Keng pamagaral-amanu (linguwistiks) tambing dang lalawan ing yamut-amanu o yamut ning amanu (a awusan da waring "root word" keng Ingglis). Nung lawan yang malalaman ing "tabalu," lalto a e taganang amanu nung e makaba ya't mabilug a sabi (o "pangugusap"). Nu pin lawan keng paralan a pamangawani keng kayang yamut-amanu, lalto "balu" ya ing pekayamut. Dapot nu ya menibat ing kasuglug a "ta"? Ibat ya amanung "anta." Ngeni lawan yang mabilugan, keng makabang pangasabi, anya lalto yang "Anta balu ku/mu/ra?" Ini meging yang "'Ta balu ke/me/ra?" Angga keng mengaputal ya't meging ne mung "tabalu." Ngeni patse sinabi mung "tabalu," buri nang sabiyan "e balu" o "ali balu." Kasi makanita ne man tagana siwala ampo'ng kabaldugan ing pangasabing penibatan na nini. Ini kalupa ne mu naman patse "ta makananu," a taganang "anta makananu" o ning "ta bakit," a ibat keng makabang sabing "anta bakit."

Ing amanung "subi." Anyang malati ku neng kayi tutun kung nasi o nung nanu man ing lulutu ku, potang mimina ing tangab, mangamanu ya ing metung a matuwa keta kekami, ngana, "Isubi me ing tangab." Ing buri nang sabiyan, "tangaban (tamban) yang lalu" o "sulsulan ya ing tangab." Keng malagwang amanu, buri nang sabyan "dagdagan ya ing tangab." Neng kayi, ngara, "Mipasubi ya asin ing asan." Buri rang sabiyan "mipalalu ya asin o mikalat ya." Nung lawan me keng pangasabi na ning "subi," malyari yang mangabaldugan "lalu," "dagdagan" o "parakalan." Kareng kabaldugan ning "subi" keng Kapampangan, tutulid ya keng buri nang sabiyan ning anamung Kastilang "subir," a mangabaldugan "mitas," "mukyat" o "manik." (E ku balu nung makanini yang makanini keng Kastila, uling ing gagamitang ku Latin ampong Portuges, uli'ng ila reng pegaralan ku reni.) Ya naman tagana ing penibatan ning amanung "subi" ing Kastilang "subir." Dapot ining amanung "subi," nung pikakayan mu, payalbug ne uli'ng e na la mu mapilan deng gagamit mu naman kanini.

Ing amanung "multu." Ing amanung "multu" e ya Kapampangan, nung e ini ibat ya keng Kastilang "muerto," a mangabaldugan "mete" o "meyangu-biye." Ing "multu," keng taganang Kapampangan, "maglalage" ya. Ngeni nung "mumultuwan" da ka, keng taganang sabing Kapampangan, "lalagen" da ka.

Ing amanung "kamatayan." Ngeni asambitlan ta ya ing amanung "multu" (a menibat keng Kastilang "muerto"), anya kabud-kabud linub na ne naman keng isip ku ing amanung "mate," "paten" ampong "kamatayan." Dakal la reng tututul ampo e mamin a lub keng pisasabiyan a ini. Dapot atin naman mu namang maniwala (at metung naku kareta) ampo papakit dang ibat ya tagana keng amanung Kastilang "matar" (patluran a pangisnawa, kitilan a biye, anguan a biye, kunan a biye) ing amanung "paten," a pisan ning amanung "mate," "mete," "kamatayan" ("ka-mate-an"/"ka-matay-an", "ka-pate-an"/"ka-patay-an"). Wa, paniwalan kung ibat la reng amanung "mate," "mete," "paten" ampo "kamatayan" keng Kastilang "matar." Dapot gagalangan ko panlalawe ampo upaya reng kabangsa tamung puspus ing pamagparangal da't pamagpuge kareng amanu tamu keng bangsa tamu anya lalabanan do't tututulan deng sasabing ibat la keng Kastilang "matar" deng amanung mesambitla. Makanyan man paniwalan kung "matar" ya ing pengaring amanu ra reng amanung "mate," "mete." "paten," ampong "kamatayan," a isipan tamung likas lang usbung kareng kekatamung pulu (pulu-pulu o kapuluan). Maniwala ku kanini uli'ng patse lalawan ko reng amanung deni malino yang malino taganang akakit ku nung nu la tagana manibat. Metung yang amun kareng kabalen a panintunan, salugsugan ampo pakibaluwan da nung nanu ya ing "kamatayan" kekatamu, ampo nanu ing panlalawe tamu kanini bayu la dinatang deng Kastila kekatamu. Nung awusan ta yang "meyangu-biye" ing metung a tawung mewala na, ninu ampo nanu ya itang "menangu" keng biye na? Nanu ing awus tamu kanini bayu da katamu detangan deng Kastila? Nanu ing kaisipan ampo beluwan tamu dikil kening "manangung biye" a ini? O pota linikas taya ing "the Reaper" ning Ingglis patse awusan ta lang "meyangu" ("reaped," "harvested") reng biye ra reng mengapatlud na inawa't mengawala?

Ing amanung "berat." Eke akit masalese ing paralan ning pamiubug ning amanung ini. Anya paburen yung idalan ke keng pabiru ing buri kung sabiyan dikil kening amanung ini. Nung lawan me kabaldugan ing "berat," lalto ibat ya keng Ingglis a "brat" o "spoiled brat" o "spoilt brat." Pota reng minuna kekatamu inapusan do reng sasabi kareng amanung Ingglis a reni, ngara, "Brat ya ing anak a ini," "Mag-brat-bratan" o kaya "Asneng ka-brat-an"—anya ngeni meging yang "berat," "magberat-beratan" ampo "kaberatan." Ba, nung alang makapakit keng malino nang penibatan ning amanung "berat," ipilit ke ining kanakung pamipalinong ini.

Ing amanung "kagiwan." Ing "kagiwan" asneng kasakit kapkapan nung nanu ya ing yamut na o penibatan. Lawan-lawan ke ampo pakaisipan malalam. Pekalawe keng maratna at o ini ing aulata ko: ini ibat ya keng yamut-amanung "agyu." Ing amanung "agyu" makapalibutad ya kareng mumunang panyuglug-amanu ("unlapi" keng Tagalug), a "ka-" ampong tawling panyuglung-amanu ("hulapi" keng Tagalug) a "-an." Ngeni nung piyayabe deng sangkap-amanung areni ampo ing yamut-amanu lalto lang makanini: "ka-agyu-an." Potang pambilisan meng sabiyan ing "ka-agyu-an," maging yang "kagiwan" ing siwala na ampong pangayagkas. Makanini keng akakit ing pangagawa ning amanung "kagiwan." Uling ing "agyu" ya mung akakit kung yamut na ning amanung ini. E wari ing "kagiwan"mangabaldugan ne man taganang "agyu," "kayagyuwan," "kabiyasnan," "sikanan," "beluwan," o "pelalung kaladuwa," "pilubluban" ampo "pangatawu."

Ing amanung "ketal" o "ketal-ketal." Daramdaman ta la reng aliwa a sasabiyan da "ketal-ketal," ngara. Ing "ketal-ketal" buri nang sabiyan "samut-samut," "salat-salat," "sangkut-sangkut" o "abe-abe." Deni lulub la keng nanu mang gawa o sabi. "Nanu ngan ing peketal-ketal na," ngara. Ing buri nang sabiyan nanu ngan ing sasabiyan na o gagawan na. Nanu ngan ing pisamut-samut na keng sasabiyan na o gagawan na. Ing amanung "ketal" o "ketal-ketal" ibat ya keng amanung Kastilang "que tal" o "y tal" (mangabaldugan: nanu pa?, miyaliwa pa, aliwa pa, nanu pang bage?, aliwa pang bage). Ing Kastilang "que tal" penganak na neman ning amanung Latin a "et al" (mangabaldugan: aliwa pa, ampo miyaliwa pa, dakal pa, ampong dakal pa). Anya nung nanu ing "piketal-ketal" mu, buring nang sabiyan "miyaliwa" ing pisamut-samut mu.

Ing amanung "kabud-abud." Keganaganang (eganaganang) Kapampangan yata sasabiyan de ing amanung "kabud-abud." Ining mesabing amanu ibat ya keng amanung-yamut a "kabud," anya nung tutukyan la reng patakaran o batas o panuntunan ning pamigawang amanu, e ya dapat "kabud-abud" ini, kasi ing tawling dake ning amanu dapat papakit ne ing kabilugan ning pekayamut (yamut o yamut-amanu) o pekabini ning amanu. Keng "kabud-abud" mayayakit na "abud" ya ing yamut o bining ibatan ning amanu. Dapot ing "abud" balamu aliwa ne buring sasabiyan. Keta kekami atin kaming awsan "panabud" o metung yang uring pataram o kasangkapan a mataram a paglapas o pamutut tana-tanaman o dikut-dikut. Anya ing "abud" lalapit ya kareng amanung "putut," "kutud," o "tabas." Ngeni eganagana tatanggapan de't gagamitan ing "kabud-abud." Dapot sana naman e ta sa matalik talan keng nanu man ing akasanayan ta na, anya sa anyawaran (anyadwan) kung buren ta la sa reng aliwang kabalen a gamitan de ing "kabud-kabud" a mangabaldugan mu naman "kabud-abud."

Ing amanung "salangi." Deng aliwa sasabiyan da, "Salangi la pa pu," ngara. Paluban da la, ing buri nang sabiyan. O kaya damdaman me ing metung a tawu, ngana, "Salangi ku pa keta kang Oka." Paindalan (dumalan, sumaguli, sumagulit, sumilip) ya pa kanu ketang kari Oka. Oneng ngeni naman sasabiyan de mu naman ing "salangi" patse buri reng "pasalaingi" ing sulu (o sindian/sindiyan—amanung andam a ibat keng Kastilang "encender," a mangabaldugan "silaban," "patawan" o "salangiyan o salaingan"). "Salangiyan (salangian) me ing sulu," ngara. Dapot deng mangatuwang papaganaka re ing "salaingi." Ala kung akakit marok ning "salangi" uling balu re ngan deng tawu ita. Nung malyari tayang telakad ing "kabud-abud" keng tatalakaran na sana ning dapat a "kabud-kabud," o't e ta ya papaliyarian ing "salangi" bilang kapatad ning amanung "salaingi"? Ala namang marok nung dakal ya kabaldugan ing "salangi"—"salangi la reng sulu," "paindalan keng metung a kaluguran," ampo "lungub pa keng metung a bale." O't tinggap taya ing "kabud-abud" migit keng "kabud-kabud"? Kalupa na ning apisabi ta na ing "kabud-abud," e ya tutuki keng panuntunan o patakaran ning pamigawa o pamibalangkas amanu. Nung tukyan me pin ing patakaran a tikyan da keng pamiubug ning amanung "kabud-abud," asabi mung ing amanung "kakabit-kabit" e makapatuntun uli'ng dapat "kakabit-abit" ya, ampo reng "pisan-pisan" e la "mipisan-pisan" nung e "mipisan-isan" la. Ba kapamu, ing "pisan" sasabiyan tayang "isan" e wari. Ing "insan" a sasabiyan da reng aliwa e ya likas a Kapampangan kasi pamikuyad ne ini ning Tagalug a "pinsan," anya sa ing "isan" ya ing kekatamung tagana. Oneng malapit ya ing pamanandam a ini, anya e ya makapasaring marok keng amanu tamu. Makapaayli (o makapakayli) ing malilyari ne? Ba kapamu pala. Insanu ing makayakma, ing "makapaayli" o ing "makapakayli"? Tandanan: ing yamut ning amanung ini "ayli" ya ("tawa," keng Tagalug), e ya "kayli" ("kaliwa," keng Tagalug).

Ing amanung "kayli." O sulung, pisabiyan taya ing "kayli." Patse sinabi ning kabalen a "kayli," wa, tutu, sisiwala yang "kayling gamat" o "bandang kayli" ("left" keng Ingglis, "kaliwa" keng Tagalug). Dapot patse buri nang sabiyan ning kabalen a "ayli" keng "kayli," makaayun ya mu naman, kasi ing "kayli" ibat ya kareng panyuglug-amanu a "ka-" ampo yamut-amanu a "ayli." Anya nung piyabe la maging lang "ka-ayli" o "kayli." E laganas, dapot maralas, patse ating aduwang mitutuking "a" keng kilub ning amanu, maging na la mung metung deni, anya ing "ka" + "ayli" maging yang "kayli." Makanini ya mu naman ing milyari keng "kaylian" o "pikaylian" ("ka" + "ayli" + "an" = "kaylian"; "pi" + "ka" + "ayli" + "an" = "pikaylian"). Anya ing "kayli," mangabaldugan ya mu naman "ayli." Ing "mipakayli" ampong "mipaayli" memetung la buring sabiyan, dapot e la memetung a tikyan a pamibalangkas. Ing mumuna keng akakit ku aduwa ya paralan ning kayang pangabalangkas. Mumunang pamibalangkas: panyuglung-amanung "mipa-" ampong palagyu/lagyu ("noun" keng Ingglis) a "kayli" = "mipakayli." Kakaduwang pamibalangkas: mumunang payuglung-amanung "mipa-" ampo kakaduwang panyuglung-amanung "ka-" ampo ing yamut-amanung "ayli"= "mipakayli." Ing panyuglung-amanung "mipa" mangabaldugan yang "kabud," "kabud-kabud" o "kabud-abud," "bigla," "bigla-bigla," "tambing," "tambing-tambing," "e mu siseryan," o "e siseryan." Ing naman "mipaayli" metung ya mu paralan a pangaubug. O ini mo: panyuglung-amanung "mipa-" ampong yamut-amanung "ayli" = "mipaayli." Kalupa ne pangabalangkas ning "kayli" ("ayli") ning amanung "kalat" ("salty" keng amanung Ingglis). Ing "kalat" (o "salty") ibat ya keng panyuglung-amanung "ka-" ampong yamut-amanung "alat." Piyabe la ngeni: "ka" + "alat" = "kalat." Anya ing kabalen patse sinabi nang "Kalat na nini," buri nang sabiyan "malat" ya ("salty" keng Ingglis). E na naman buring sabiyan "kalat" a dakal pakawugse kalat o marinat o dakal a sukal. Oneng ikatamung Kapampangan, mipapagsisti tamu. Anya reng aliwa miririne la ampong mikelangan mangamanung Kapampangan. Kasi e ta la man balung tukyan deng patakaran da reng pamibalangkas amanu, magsisti tamu. Nanu lawan mu ngeni. Ba nang e mipapagsisti, mangamanu tamu keng paraparewu tamung e balung amanu: Tagalug o Inglis o Kastila. Wa pin, ninu ing magsisti neng e la kekatamu reni? Anggang misala ing sasabiyan ku, e ku no man amanu reni, ngana ning kabalen. Kesa keng pamagsisti ra kung manga-'Pampangan, buri ku nang pagsisti ra kung mana-'Galug o mag-Ingglis o manga-'Stila, ngana pota.

Ing amanung "itsura" ampong "matsura." Ing "itsura" ibat ya keng Kastilang "hechura" (a mangabaldugan "form" ampong "appearance" keng Ingglis). Ing "itsura" keng Kapampangan lalapit ya keng kabaldugan a "talakad," "datang," "sintingan," "leguwan," "lupa," "bulas," "ubug," "wangis," "aske," "balangkas." Ing "matsura" ibat ya keng Kastila mu naman, oneng e ku mamin a lub keng malyari rang sabiyan deng aliwa a ibat ya ini keng Kastilang "machorra." Ing "machorra" keng Kastila mangabaldugan yang "bawug," "baog" o "baug" keng Kapampangan, anya malawut a penibatan ne ning "matsura" ing Kastilang "machorra." Wa, maniwala kung ibat ya keng amanung Kastila ing "matsura," dapot akakit kung aduwa lang amanung misuglung deng menubug kanini: ing Kastilang "mal" (kabaldugan: "marok") ampong "hechura" (kabaldugan: "talakad," "sintingan," "leguwan," "lupa," "bulas," "ubug," "wangis," "aske," "balangkas"). Lawan ya ngeni: "mal" + "hechura" = "mal hechura," a mangabaldugan marok a wangis o marok a ubug. Ing "mal hechura" ngeni meging yang "matsura." Deng matuwang talasulat, lalu na i Aurelio Tolentino, papakit dang "pangit" ya dapat ampong malyaring gamitan, ali ing "matsura." Ing amanung "pangit" maniwala kung Kapampangan ya mu naman kalupa na ning papalto ra ri Aurelio Tolentino, anya dapat biyayan taya ini a italakad taya nung nu ya ngeni makatalakad ing Kastilang "matsura."

Ing amanung "plasdan." Ing "plasdan" ibat ya keng Tagalug a "palaisdaan." Pembilis taya ing pangayagkas ning "palaisdaan," anya meging yang "plasdan."

Ing amanung "saparut." Keta kekami, patse sinabi rang "saparut ka," "sapad ka arung" o "pangu ka." Ing "saparut," nung makanyan, lalto ibat ya kareng amanung "sapad" ampo "arung." "Sapad" + "arung" = "saparut." Oneng balu ra mu naman deng aliwa ing amanung "saparut" mangabaldugan ya mu naman a "sapad," "pasapad," "pitpit," aliwapa. Nung makanyan, patse sinabi rang "saparut ya arung," mipalalu ne pangasabi kasi atiyu ne mu naman ing amanung "arung" keng "saparut." Anya e tane asabing "saparut ya arung." Oneng keta kekami, dakal la reng tawung sasabing "saparut a arung."

Ing amanung "pangatawangnan" ampo'ng "pangatawanan." Ing amanung "katawan" ibat ya keng panyuglung amanung "ka-" ampong yamut-amanung "tau" ampo'ng metung pang panyuglung-amanung "-an." Lawan ya: "ka"-"tau"-"an." O kaya: "ka"-"tawu"-"an." (Aliwa ini ing Tagalug a "katauhan," a mangabaldugan "pangatau" o "pangatawu"). Ing "katawan" menyanga yang "pamikakatawan" ("health" ya keng Ingglis). Ing "mipangatawan" ("have sex" o "make love" keng Ingglis) ibat ya naman keng "katawan." "Mipangatawan," buri nang sabiyan mipangamit la katawan. Patse "pangatawanan" me ing asawa mu "gagamitan me katawan." Dapot ing "pangatawanan" matwa neng gamit at e ne lalto keng pamisabi ra reng makabayung Kapampangan. Aliwa ya ing "pangatawanan" keng "pangatawangnan." Ing "pangatawangnan" buri nang sabiyan gagawan mu ing anggang agyu mu. Pagaralan ko pangabalangkas deng amanung deni at iyapag ko kareng talabasa patse alingun ku na la.

Ing amanung "pitsun" o "pichun" o "pichon." Ini anak yang pati-pati o sisi yang pati-pati. Ing "pitsun," "pichun" o "pichon" amanu yang Kastila ("pichon"), a mangabaldugan sising pati-pati o anak pati-pati. Makatula ing "pitson" o "pichon" a sisiwala ya mu naman keng Ingglis a "pigeon." Ing tutu na, ing "pigeon" ibat ya keng Pransis a "pejion" (kabaldugan: "anak pati-pati o sising pati-pati"). Ngeni naman ning ing Pransis a "pijon" ampo'ngKastilang "pichon" mipisan lang alang pilatan uli'ng penganak nala ning amanung Latin a "pipionem" o "pibionem" a mangabaldugan "sisi."

Ing amanung "lat." "Lat" keng matuwang gamit "keganagana o eganagana" ya kabaldugan. Ing "lat" ibat ya keng Tagalug a "lahat," oneng balu mu naman ala tamung titik "h" keng Kapampangan, anya ing Tagalug a "lahat" gewa reng "lat."

Ing amanung "dit" ampo'ng "dirit." Deng minuna kekatamu asnong kayilig mamutut amanu. Ing amanung "ditak" kanita, pang kayi gagawan deng "dit." "Dit'man," ngara, buri rang sabiyan "ditak man." "Dit mu man," ngara, buri nang sabiyan "ditak mu man." Ngeni naman keng panawun tamu, e tala mu pupututan deng amanu, nung e alilan tala pa. Ing "ditak" a gagawan dang "dit" deng mangatuwa kanita, ngeni ikatamu gagawan tayang "dirit." "Anggiyan dirit," nga tamu, buri ta'ng sabiyan, "anggiyang ditak" o "e malyari" o "anggiyang nanu e malyari."

Ing "nukarin" ampo'ng "nu." Ing pamikuyad ning amanung "nukarin," lalto yang "nu'" o "nu." "Nukarin la" ngeni meging yang "Nu' la" o "Nu la." Ating tawung sasabing, "Nu la karin?", ngara. Mipalalu ya yata ing kutang na, uli'ng ing "nu" pamikuyad na ne ning amanung "nukarin," anya patse sinabi mung "nu la karin," lalto taganang "nukarin la karin." Mipalalu ya man oneng ya pin ini ing paralan nung makananu lang mangilino reng Kapampangan.

Ing amanung "nu." Kapa, ing "nu" buri nang sabiyan "nunu" o "ibatan" o "pipumpunan." Ketang minuna, pupugayan ta la reng nunu tamu. Oneng karas da reng Kastila kekatamu, binye re ing kareng "apung ginu" kekatamu at timbak da ne mu ing "nunu" keng "punsu." Gewa reng makatakut ing "nunu," anya liguran taya ing darala rang "apung ginu" at pitakutan tala reng "nunu" o "ninunu" tamu. Ing katumbas ning ngeni "nunu" tamu ing "duwendi." Gewa reng sangkan ing "nunu" ba lang magmatunud deng tawu ketang minuna. E la lalage ugtung aldo, pota "manunu" la. Kasi reng Kastila buri ra ing matudtud ugtung aldo (o siesta, siyesta), anya pematakut de ing "nunu." Ampo patse malapit ne mung mitakpan/mitakap o lumbug ing aldo papaluban da no keng bale reng tawu, "nunu" na ne na naman ing singkan da. Kasi nung deng tawu atiyu la keng luwal, keng dalumdum, pota babalak lang pamag-aklas laban karela, anya papaluban dala, ba'ng lisyan deng "nunu" ampo'ng mangadi lang "orasyun" keng binye rang "apung ginu" kekatamu.

Ing amanung "luid" ampo'ng "siklod." Deng makatuwa/mangatuwa, ninu man ila, laman ta la man o ali, mabiye la pa o mengayangu no biye, reni tutunggen ta la ngan "nu" o "nunu" ta mu. Anya "luluiran" o "luluwiran" ta la. Ing kabaldugan a babiye na ning "luid" o "luwid" e mu "tagumpe" nung e "galang," "puge." Pupugayan ta la ampong gagalangan ta mu deng "nunu" o matuwa/mangatuwa/makatuwa, anya makanyan ta lang "luluiran"/"luluwiran" o "sisikloran." Bibili taya ing gamat da keng kekatamung "kaNUan" ("forehead" keng amanung Ingglis) kasi tanda ne nini ing kalam o pangatawu tamu a ibat kareng "nu" o "nunu" tamu. Ing kekatamung "kanuwan"/"kanuan" ("ka-NU-an") tanda re kekatamu reng "nunu" tamu, anya patse pupugayan ta la reng matuwa tamu, papabasbas taya karela ing "kanuwan" tamu, bibili taya ing gamat da o palad keng "kanuwan" tamu. Keng mesabing bageng ini, asabi kung ing "siklod" ibat ya keng amanung "luid"—pota ing "sikLUID" meging yang "sikLOD." E ke mu sa abitasa o akit nung nu ya menibat ing kasuglug a "sik." Nung lalawan me keng makanini, akit mung patse "sisikLUIRan"/"sisikLORan" ta la reng matuwa kekatamu, pupugayan mu la't kikilalanan bilang "NU" o "NUNU" mu, anya papabasbas me ing "kaNUan" o "kaNUwan" mu karela.

Ing sabing "Bapu Mariya." Ing amanung "bapu" ning sabing "Bapu Mariya" akakit kung aduwa ya penibatan. Mumunang penibatan na: "Aba, Apu Mariya!", a meging " 'ba, Apu Mariya!", a meging " 'ba, 'pu Mariya! ", a meging " 'ba'pu Mariya!", anya ngeni "Bapu Mariya" ya. Ing kakaduwang penibatan na: Ing "bapu" awus yang pamanggalang a ibat keng amanung Indiya a "bapu." Buri nang sabiyan kareng taga-Indiya ning "bapu" lalto "tatang," "pantas," "ginu" o "makamatuwa"/"matuwa" ya. Anya reng taga-Indiya "Bapu Gandhi" ing awus da kang Mahatma Gandhi. Ing "apu" keng amanu tamu, malyaring ibat ya naman keng Indiyang "bapu." E wari i Ferdinand Marcos kanita meyawus yang Apu Marcos? Ing "apu" kareng amanu ta mu ibat ya mekad keng amanung Indiya. Anya ing pamanawus a "Ba, Apu!" ampo'ng amanung "bapu" lalto bayit no ning amanung Indiyang "bapu."

Ing amanung "diwata" ampo'ng "batala" ("bat-ala," "bathala"). Ing amanung "diwata" e ya ibat keng Tagalug kalupa ning amanuwan da reng aliwa. Ing "diwata" ibat ya keng Indiyang "devadha," a mangabaldugan "deity" (o "ginu," o "apung ginu," keng lawe tamu ngeni). Ngeni ing pekapamuntuk o pekamatas kanitang minuna kareng kekatamung "diwata" ya pin i "Batala" ("Bat-ala"). Ing "batala" ibat ya naman keng Indiyang "bhatarra," a mangabaldugan "dakila," "matas," "gagalangan," "pupugayan," "timawa," "mayap o makayapan," "masikan o masikanan," "maupaya o mayupaya." Keng kalinangan a Kapampangan, i Apung Suku o Apu Sinukuwan ("pisusukuwan," nung kaninu ka "susuku," nung kaninu reng keganagana "susuku" la) ya pin ing peka-Batala, kambe neng Apu Namalyari o Apu Malyari (ing "papaliyari keng keganagana," ing "panginuwan"/"panginung"/"ginung" agyu na ngan gawan ing keganagana). Deng aduwang deni ila reng pekamatas a diwata o ila reng Batala ning kalinangan a Kapampangan. Karas da reng Kastila keti kekatamu, i "Batala" gewa reng "Diyos" o "Yahweh." Deng ketatamung "diwata" elilan do'ng "santos" o "malasantos," o deng "diwata" tamu "fairies" na la mu. Kanita, megumpisa la naman meging babayi reng miyaliwa tamung "ginu" o "diwata." Makanyan ing lawe ra naman deng minyakup kekatamu—bala mu babayi tamu karela. E wari, balu ta naman mayna ing lawe ra kareng babayi ketang minunang panawun. Pepayna ampo beba ra ka tamu pangatawu reng Kristiyanu ampo Kastila, pepakit dang babayi la mu reng apung ginu tamu't e la man tutu, anya mayna ing pangaubug ning pilubluban ampong pusu tamu. E wari awusan dakatamung "salvage" ("salbahe," "salbayi"), kasi mangari tamu kanung animal (o lasip keng matuwang awus) uli'ng mayna ing kabiyasnan tamu.

Ing sabing "baala na." Kalupa ning balu ta na, ing "baala na" ibat ya keng "batala na." Buri nang sabiyan ing "apung ginu" na ing gawa o misip o makiupaya nung nanu'ng maliyari o marapat. Pangadi ya kanita kekatamu ini, o pamag-asa, dapot meging yang matuwang kasebiyan kaybat da katamung timbakan kareng pangading Kristiyanu reng sinakup kekatamu. Ngeni nung manintun kang bage mawawala, "San Antonio! San Antonio!" nga ta mu. E ta ne awusan i Batala, e ta ne sasabiyan ing "Batala na pu, Batala na pu." Patye mipakirut tamu e ta sasabiyan ing "Batala na pu," nung e sasabiyan tamung "Diyos ko" o "Nu ku po" o "Susmaryosep." Gewa reng mayna kabaldugan deng Kristiyanu ing "Batala na," anya ngeni ala neng kabaldugan kekatamu nung e ing sabi ne mu ning metung a tawung e bisang kimut o gawang bage.

Ing "mamaala" o "kapamaalan."Patse sinabi tamung "Ika na ing baala" o "Ika na ing ba'la," ing buri nang sabiyan "Ika ing ating upaya," "Ika ing maramdam a buri," kasi "Ika na ing Batala," "Ika na ing Ginu," nung nanu ing kekang isipan o buring gawan ya ing tukiyan. Ing amanung "kapamaalan" ("gubyernu" keng amanung andam keng Kastila) o "mamaala"("mangubyernu" keng andam keng Kastila), ibat ya keng amanung "batala." Ya ing yamut ning amanung "mamaala" ampong "kapamaalan" ing "batala." Makanini ya: "ma-batala" ("mamaala"), a mangabaldugan "maging ginu." Ing "kapamaalan," makanini ya: "kapa-batala-an" ("kapama'alan," "kapanginuwan"). E ku mu lakwas balu o ba't e re gagamitan deng kabalen ing amanung "kapamahalan," "kapamaalan," "pamaalan," "pamahalan." O't gagamitan de ing gubyernu"?

Ing amanung "salamat." Asisilip kung ing "batala," a ibat keng "bhattara," pisan ne mu naman ning Allah ("Ala") da reng Muslim. Deng Muslim sasabiyan dang "sALAmu ALAikum," ngara, patse babasbasan dala't atuwan deng kalupa ra paniwalan. Ing "salamat" tamu, keng lawe ku, pisan ne ning amanung Bahasa/Baasa (amanung Indonesya/Malasya) a "selamat," a mangabaldugan "mayap" kareng Malayu ampong Indonesya. Dapot yaku akakit ing "salamat" tamu ampo'ng "selamat" keng Baasa ibat la keng "salamu alaikum" da reng Muslim.

Ing amanung "basa" ampo'ng "aral." Ing amanung "basa" pisan ne ning amanung Malayu ampo ning Indones a "baasa" o "bahasa," a mangabaldugan "amanu" ampo "beluwan" keng amanu tamu. Anya makanyan "Bahasa" o "Baasa" ing awus da keng amanu ra keng Indonesiya ampo Malasiya kasi ing amanu "babasan" ya, pakibaluwan ya, kaybat maging yang dalan ba kang dakal a "balu" (pawuli ning amanu, darakal ka "balu" o lalapad ing "beluwan" mu). Kekatamu, ing "basa" buri nang sabiyan kuma kang "beluwan." Anya patse "mamasa" ka "magaral" ka, ing pagaralan mu amanu ampo miyayaliwang "belwan." Anya patse atin kang pegaralan, "biyasa" o "biasa" ka. Keni ya menibat ing amanung "dalubasa" o "talubhasa." Anya reng "basaan"/"dalubhasaan" pipagaralan la nung nu lalalam ing "kabiyasnan" ("beluwan") ning tawu. Anya nung lalawan la ngeni, ibat la keng amanung "baasa" ("amanu," "beluwan"), "bahasa" ("amanu," "beluwan"), ampong "basa" ("aral," "balu") deng amanung "biyasa" ("bihasa" keng Tagalug), "kabiyasnan," "dalubasa" ("dalubhasa"), "dalubasaan" ("dalubhasaan"), "pamamasa" ("pamagaral"). Linalam taya mu ing buri nang sabiyan ning "basa" anya gagamitan taya ing "aral." Keng "basa" kasi, isip (buntuk o utak) ya mu ing tuturuwan keng "aral." E ya mu isip (buntuk o utak) ing tuturu nung e pelalung pusu ampong pilubluban ning tawu, anya "papagaralan" ("papamasan," gagawan lang "dalubasa" o "biyasa"). Dapot patse e makatawu ampong e makatuliran ing dapat da, "aralan" ta la o "pangaralan." Sasabiyan da reng aliwa, "dalubhasa" ibat ya keng amanung "hasa." Wa, ala naman lalaban keng katutuwan a ini. Dapot dapat deng lawan ing "hasa" pisan ne ning amanung "basa." Ing kabaldugan ning "hasa" lalto "tayis" ya. Anya malyari mung asabing "tatayis ya isip" ing tawu patse "papamasan" me o tuturu o "papagaralan." Dapot ini mabulaklak yang amanu. Oneng malyari ya naman makuwa keng aliwa nang amanu ning "hasa." Ing aliwa nang kabaldugan "sane" o "isane." Patse "papamasan" ya o "papagaralan" o tuturu ing metung a tawu, "sasane" me, ba yang "misane" (mabiyasa, mituru, mikapamagaral). Keng amanung "aral" ibat la reng amanung "magaral," "pamagaral," "pegaralan," "aralan," "pangaral," "pangaralan," "pipagaralan." Anya ing tawung "biyasa," lalto memasa ya, anya masanting ya pangasane isip o buntuk. Oneng nung marok ya ugali, ala yang "pegaralan," anya lalto marok ya pangaturu o pangasane pilubluban. Malalam ing lawe tamu keng beluwan o kabiyasnan. E ya mu ibat keng "basa," nung e keng "aral" mu naman.

Ing amanung "pamola" o "bubola." Patse siseryan mung ipapalalu ing sasabiyan mu keng metung a tawu, buri nang sabiyan "bubola me" o "mamola ka" o "pamola me." Ing amanung "bola" ibat keng Kastila o Inglis. E ke mu balu ing katumbas ning "bola" keng amanu tamu, dapot ing balu kung pekamalapit a amanu keng "bola" keng amanu tamu ya pin ing "bilog" o "bilug." Ngeni atin tamung kasebiyan a "bibilugan a buntuk," patse mipapalalu ing sasabiyan mu keng metung a tawu ba ya sa'ng maniwala keka. Ing "bubola" nung lalawan me ibat ya keng kasebiyan a "bibilugan a buntuk." Anya patse "bibilugan me buntuk" ing metung a tawu, ubugan me o gagawang meng anting "bola" ing buntuk na (o pamisip). Anya "bubola me" o "pamola me."

'Ta makananu ka keng amanu tamu ne? Makanyan man pakisabi ku mu, patse apatunayan tamu't abalu na taganang Kapampangan ya (o gawa ya keti Aslagan a aswan dang Asiya) ing amanu at akuwa tamu ing buri nang sabiyan keng pamibiye-biye tamu't pamipagtalamitam, nung ditak ne mung bage paburen ta ne pa. Datang ing aldo atulid ta ne man nung dapat ya taganang itulid. Dapot ala ta pa tagana ketang balitang a ita. Nung Kapampangan yang mipakeling bagya, buren ta ne pa, kesa ketang patdan tayang laganas pawuli namu ning pipilit tayang isubu ampong ipayakmul kareng Kabalen ing e ra asubu't ayakmul. Ampo kesa keta namang mipapa-Ngastila tamu't mipapag-Ingglis, asnang kanong ampo kimo keng panamdam tamu. Angga't binit tamu usig-usigan ta la reng kabalen angga ketang akuwa ta la lub bang keng upayang akayabe ta lang mitalakad keng amanu tamung isipan tamung mipapayid na't mitutuwag. Magumpisa tamu keng ditak dang tatalnan. Ngeni nung atuwan tamu ing dimut dang tatalnan, bitasang itabili ra ini. Magumpisa tamu keng nung nanu ing atiyu karela at gamitan tamu ing ditak dang tatalnan a ini, kaybat ipakit tamung atin pang aliwa a apandagdag da kanini. Ikatamu ngan, tutu, atin tamung gawang makakarok keng amanu tamu. Itang metung a talasulat o watas a sasabing mangaraya ya kanu pilubluban ampong mayayaspak ya pusu keng malilyari keng amanu tamu—binasa ko reng kawatasan na't susulat, kapitna yata keng amanu na Kastila. Anya gamus-gamus naku buntuk ampong piling-piling keng malilyari kekatamu. O kasi, keng dapat tamu daig ta la pa reng malasing. Map (mayap) ya pa ing malasing akasabi meng masalese potang mimasmas ne. Ikatamung e naman taganang malasing, kapilan ampong makananu tamu kaya mimasmas?

O sige. Ba kapamu. Ing "sige" o "sigi" ibat ya keng Kastilang "seguir," a mangabaldugan "tuki ku," "tutuki ku, " "katuki ku," o "ken kung gulut mu." Ing "sige" o "sigi" e ke gagamitan kasi andam ya keng Kastila. Atin ta naman taganang kekatamu. Gagamitang ke ing likas taganang kekatamu, a "sulung." O sulung. Ing pin naman Kapampangan ne? Patingapun mamun ku.


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages—but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 7:39 AM 1/11/10 | More of this author on eK!
WHAT THEY SAY...

JPM (Kapampangan Region) writes...

Kang Osmubal: Masanting la dng atipun mung kataya. Keti mirinan la mong masanting a pangsing na masanting o mayap saglawayan lalu na nung dng lalawe kareti atin lang interes kng pamanigaral lingwistika. Iti lalu na't makasawup lang tutu kng pamanigaral kng pangkabilugang datang ning kasalungsungan Amanung Siswan. Lwid ka, kaputul!

-Posted/Via Email: 2010-01-19 21:12:08 PST



post Publish your comments...
Nextnext