eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia YAKU MAYILIG kung pakibalwan ko reng siwala ra reng amanu, uling keng siwala ra ababalu mu ing kabaldugan da ampo nung pakilimpi mu la't isiping kareng aliwang amanu, malyaring akuwa me nung nu' ya menibat ini. Dakal kareng tawung isipan tamung balu re ing "Kapampangan," menasa e ro balu reng aliwang amanung mamambag keng awsan dang "Kapampangan." Lalto dalise ya ing balu ra uli'ng e ro balu reng aliwang amanung milub keng kasalungsungan tamung balung Kapampangan. Neng kayi biyasa yang biyasang Kapampangan ing metung a tawu, e ne man taganang biyasa kareng amanung Latin, o Inglis, o Tagalug. Anya balana ing balu na Kapampangan nang tagana. Masakit yang pakiyabaran ing amanu tamu kasi aliwa mu ing Kapampangan ing arapan mu't pakiyutusan nung e pelalung deng aliwa pang amanung akarungut na. O reni reng mapilan a amanung linawe ku nung nanu ing keng gulut da. Lawan la keng lalam:

*

Deng amanung "kataya" ampong "kataga." Ing "kataya" (amanu) keng Kapampangan kamaganak ne ning amanung "kataga" (salita) keng Tagalug. E ku mu balu nung insanu sa ing mindam kareng balang metung. O pota galang dati ya mung memetung ing Kapampangan a "kataya" ampo ing Tagalug a "kataga"? Mimisip ku memetung lang dati reni. Dapot pota galang ing metung karela mitalingkibi ya dila, anya keng pangabalatung na ayalilan neng bagya ing kaya. Masakit mu pin ing tutuldu. Pota manunu ka, ngara pin.

*

Deng amanung "paynawa" o "painawa" ampo ing "pangisnawa." Ing "painawa" o "paynawa" ibat ya keng katayang "inawa" a mangabaldugang "pangisnawa." Ing "pangisnawa" migit yang kilala kesa keng amanung "inawa." Dapot kalupa ning balu ta na memetung la kabaldugan deng kataya/amanung a reni. Nung "mipainawa" ka, e wari, asna kang kasanting a daramdaman—anya pin "mipangisnawa" ka o kaya "manawa" ing pakiramdam mu. Ngeni sa, layun ta yang lawan ing amanung "manawa," a ing kabaldugan na "masanting," "masalese," "maliwalas." Nung lalawan la ngeni, ing amanung "manawa," "inawa," "pangisnawa," "paynawa," o "painawa" lulub tambing keng isip tamu ing memetung dang buring sabiyan.

*

Deng amanung "layun" ampong "layunin." Ing matuwang katayang Kapampangan a "layun" a malapit ya keng kabaldugan a "seryan" o "buring gawan," "isadya" o "pagsadyan yang gawan mu," o "balakan meng gawan." Keng Tagalug atin lang awusan a "layunin" a mangabaldugan "buring gawan," "balak gawan," o "makasadyang gawan." Lalto a ing metung karening amanu—Tagalug o Kapampangan—menandam ya keng metung karela. Insanu (ing sanu o sanu), ninu ing makabalu? Dapot masambut ya keng pate-asbuk ing Kapampangan, uli'ng keng Tagalug mabiye yang mabiye't sisikad ya pa ampong gagamitan de pa ing katayang "layunin." Oneng keng Kapampangan mete ne ing amanung "layun," kasi mangatuwa na la mu reng gagamit keng amanung "layun" keng Kapampangan. Layun kung paninapan ing sana ing amanung "layun" gamitan deng pasibayu reng Kapampangan ba'ng ining kataya mikaduwan yang mikainawa.

*

Deng amanung "turan" o "tud" ampo ing "tira." Ing "tud" ("atud," "turan," "aturan," "mituran"), keng lawe ku, e ya dalise/likas a Kapampangan. E taganang kekatamu ing amanung ini. Keng panlalawe ku't pamanigaral keng mesabing amanu akakit ku't abibitasa a biklas taya ini keng amanung Kastilang "tira." Linto mu pin a maragul ing pamibayu na't balatamu ngeni Kapampangan yang tagana uli'ng atin yang siwala ampong aske Kapampangan. Malino ing Kastilang "tira" meging yang "tiraan" keng Kapampangan. Ngeni ing "turan" biklas ya keng amanung "tiraan." Patse "turan" o "tiran" me ing metung a bage o tawu a "paturan" mu, mababalu ampong mangabaldugan mung "mituran" ya—anya pin asabi mung "mitud" ya ing ginamit mu kareng "titiraan" mu. Kasi layun mu ne man "patud" ing bage keng metung a bage buri mung "paturan." Anya ing "tumud," "mitud," ampong "tud" penganak no ning amanung "matira" ampong "mituran," a lalto anak na no man ning amanung Kastilang "tira."

*

Ing amanung "kabisadu" ampo ing "cabesa." Nung balu meng balu ing metung a tawu o ing mu man sa'ng metung a bage, "kabisadu" me. Ing katayang "kabisadu" e ya taganang Kapampangan, dapot e la mu mapilan deng tawung gagamit kanini. Ini, nung pakapanigaralan yang masalese ampong malalaman mayakit ampong mabalu, ibat ya keng Kastilang "cabesa," a mangabaldugan namang "buntuk." Ustung "kabisadu" me ing metung a bage/tawu/belwan, balu meng balu kasi atiyu ne keng "buntuk" mu, a awsan dang "cabesa" deng Kastila. Ustung atiyu ya keng "buntuk" mu, atiyu keng "cabesa" mu. Ustung atiyu ya keng "cabesa" (buntuk) mu, "cabesado" me a ngeni meging yang "kabisadu" keng Kapampangan.

*

Ing amanung "jo" o "dyo" ampo ing "Joe." Kalupa ning "singsing," ing "dyo" o "jo" metung la namang amanung meging lupa/aske ning kekata'ng panga-Kapampangan. (Bayu ke itaglus ing buri kung sabiyan, papabalu kung busten yung gamitan ku ne mu manibat ngeni ing "dyo" kesa keng pabalik-balik kong susulat agnan deng "jo" ampong "dyo," ba na'ng kukuyad ing buri kung sabiyan ampong e na ku mu manugse dakal a panawun.) Nung pagaralan mong malalam, maragul ing pamikayaliwa ra reng aduwang amanung areni a papakilala keng pangatawu tamu bilang Kapampangan. Ing amanung "singsing" taganang Kapampangan ya, ngeni naman ing amanung "jo" o "dyo" e la dalise/likas/ganap a Kapampangan. Wa, tutu ing amanung "dyo" papakilala ne ing pangatawu tamung Kapampangan, dapot dapat ta mung pakibaluwan nung taganang kekatamu ya ini. Maniwala kung ing "dyo" dela re kekatamu reng Inglis o reng Amerikanu. Abibitasa kung indam taya ini keng amanung Amerikanung "Joe," a mangabaldugang "tawu" o "pangkaraniwang tawu," a ya namang piyayawusanan da reng balang metung a Amerikanung miras keti kekatamu kanitang minuna. Kanita, reng Amerikanu keti kekatamu mipapanawus lang "Joe." "Hey, Joe!" ngara kareng balang atuwan da. Ing amanung Amerikanung "Joe" pisan ne ning amanung Inglis a "Joe Bloggs" ampong "Joe Blow," a mangabaldugan mu namang "tawu" o "deng tawu" o "ing pangkaraniwang tawu." Keng siwala na ampong gamit ning Kapampangan a "dyo," masalusung mababalu a ibat ya kareng amanung Inglis a mesambitla. Uli'ng ing mung Kapampangan yang ating amanung "dyo" kareng keganaganang kalinangan kareng pulu-pulu tamu (a ngeni mayayawus "Pilipinas"), asabi kung makarugtung ya ing amanung ini keng kasalesayan ning "Clark" keng Lungsud ning Angeles ampo ing pamagdatun da reng Amerikanu karin. Malyaring deng minuna kekatamu inapusan do reng Amerikanung mamawus "Joe" kareng balang tawung e ra balu lagyu o e ra buring tunggen lagyu. Mekiyawus-awus lang "Joe," anya ngeni atin tamung "dyo" keng amanu tamu. Nung e man kareng Amerikanu ya ibat, malyaring ibat ya kareng Inglis a kanita linusub keng Menila keng balak dang itabi ro reng Kastila keng Pilipinas ba'ng ila ing talakad keng tatalakaran da kanita reng Kastila. Dapot kalupa ning sasabiyan ning kasalesayan, e la menyambut deng Inglis at e ra ikwa ing buri rang pakikwanan. Dapot ketang panawun ning pamaglusub da keng Menila kanita ta ya minunang dimdam ing amanung Inglis. Aliwa naman tagana kareng Amerikanu, uli'ng kapilan la pa linub kekatamu reng Amerikanu. Makanyan man, pepalapad ta ya ing kabaldugan ning "dyo," kasi e ya mu "tawu" ing kabaldugan na kekatamu, nung e "kaluguran," "asawa," "abe," "kasiping bale," miyaliwapa. Reng miyasawa e wari ngeni mipanawus lang "dyo"? Agaganaka ku pa anyang malati ku, patse akapate ko reng kakiyalung ku e ra ku "dyo," anya e ra ku yayabe kareng piyalung da. Ngeni potang "dyo" ra naku, malyari nakung makiyabe kareng piyalung.

*

Deng amanung "watas" ampong "kawatasan." Keng Tagalug atin lang katayang "watas," a mangabaldugan "balu"/"beluwan" keng Kapampangan. "Intindi" ne man keng katayang biklas tamu keng amanung Kastila. Keng Kapampangan awusan ta lang "watas" deng talasulat "kawatasan" (o "poesiya" keng amanung inigut keng Kastila). Kasi pin deng "watas" (poeta) dakal la balu, malalam la beluwan, o kasi pin pantas la. Ing beluwan a susulat da reng "watas" (o tawung marakal a balu o pantas) mayayawus yang "kawatasan" (poesiya). Nung lalawan me ing katayang "kawatasan" mangabaldugan yang "malalaman a beluwan," uli'ng "watas" (o pantas) ya ing sinulat—tawu yang ating malalam a beluwan. E ku balu nung insanu ing lakwas matuwa karening "watas" ning Tagalug ampong "watas" ning Kapampangan. Dapot nung lalawan me balamu reng Tagalug biklas de ing amanu rang "watas" (beluwan) kareng Kapampangan a "watas" (tawung dakal a belwan, o poeta o pantas) ampong "kawatasan" (mangalalam a belwan, o poesiya o gawa ning metung a pantas).

*

Deng amanung "dalan," "pasig," ampong "dalampasigan." Ing Tagalug atin yang amanung "dalampasigan," a mangabaldugan "lele ilug o lele dayat." Bayu ke itaglus ing sasabiyan ku, ayulata ku mung ing amanung "dagat" malyaring anak ne o suli ning Kapampangan a "dayat" o "dayat-malat" (danuman a malat), anya malyari ta lang panupaya reng Kapampangan a sasabing "dagat" keng "dayatmalat." Ing Tagalug a "dalampasigan" awuwulata kung ibat ya keng Kapampangan a "dalan"" ampong "pasig," anya ing "dalan" + "pasig" (dalan keng pasig = dalan keng gilid ning ilug o sapa o dagat) yapin ing Kapampangan a "dalanpasig" o "dalanpasigan," a meging "dalampasigan" keng Tagalug. Wa, atin lang amanung "pasig" mu naman keng Tagalug a kalupa na kabaldugan ning kekatamung "pasig." Dapot ala tamung balung atin lang amanung "dalan" deng Tagalug, kasi "daan" ya karela ita. Anya ing "dalanpasig" o "dalanpasigan" tamung Kapampangan, indam de at gewa reng "dalampasigan," kasi dapat "daan" + "pasig" ya karela, anya "daanpasig" ya dapat. Oneng e re gewang makanita, indam da ne mu galang ing kekatamung "dalan pasig," "dalanpasig" ampong "dalanpasigan."

*

Deng amanung "patalastas" ampong "talastas." Bala tamu ing amanung "patalastas" ibat ya keng Tagalug. Dapot asabi mung Kapampangan ya mu naman ing amanung "patalastas." Keng malalam ampong matuwang Kapampangan atin tamung katayang "talastas," a mangabaldugan "balu" a kalupa nang kalupa mu naman ning Tagalug a "talastas"—sagaran o puspusan lang milupa keng pangasabi, gamit ampong kabaldugan. "Talastas ke," ngara, ing buri nang sabiyan "balu ke." "Talastasan ke," buri nang sabiyan "pakibaluwan ke." E wari patse "magpatalastas" la, atin lang buring "pabalu" kekatamu? Buri rang "abalu" tamu a atin lang pisasali o papagawa. Patse "papatalastas" me, papabalu me. Anya buren ta lang gamitan de reng Kapampangan ing amanung "patalastas" uling Kapampangan ya mu naman ini at ing kayang pengaring amanu a "talastas"Kapampangan yang matutungge.


KAMPAMPANGAN AMPONG KANTONIS

Keng Isik-Kantonis, mapilan la reng ikit ku na naman amanu a balamu lulupa la kareng aliwa tamung amanu. E eganagana o laganas ing pamilupa ra, dapot ditak a dake ning siwala atin lang pamilupa. Ulitan ku, ing dake ra reng siwala ing amanuwan ku, aliwa reng amanu o ing pangasulat da, uling ing pamanigaral naman taganang amanu, ing siwala ampong kabaldugan ila reng panigaralan, aliwa ing pangasulat da. Lawan la keng lalam deng mapilan a asalap kung ating ditak a pamilupa. O reni:

*

Ing Kapampangan a "lawun," keng Kantonis "lou" ya.

*

Ing Kapampangan a "tyup" o "tsup" (labul, labulan), keng Kantonis "tsui" o "chui" ya.

*

Ing Kapampangan a "tsiku" o "tsiko" (metung a kareng bunga ta'ng tanaman), keng Kantonis "yan sai ko" ya. Milupa lang ditak keng siwala ra reng dake "sai ko" ampo'ng "siko," a amanung pipunpunan ning balu ta ngening katayang "tsiko/tsiku." Dapot deni ngan pisan no ning amanung Indiya a "chiku/chiko."

*

Ing Kapampangan a "tulak," keng Kantonis "tui" o "tuy" ya.

*

Ing Kapampangan a "lara," keng Kantonis "la chu" o "latsu" ya.

*

Ing Kapampangan a "mangmang," keng Kantonis "man mang" ya. (Ing "man" buri nang sabiyan "kalinangan"; ing "mang" naman "maralumdum/dalumdum" ing buri nang sabiyan.) Anya keng Kantonis, patse ala kang balu o mulala ka, atin kang "maralumdum a kalinangan" o "man mang" ka. Deng anak a Kantonis naman, "mak" ing awus da keng "mang." Anya nung pasabi men ing "man mang" keng anak a Kantonis, sabiyan nang "man mak." Dapot ing "mangmang" mayayawus ya namang "makmak" keng Kapampangan.

*

Ing Kapampangan a "suki," keng Kantonis "suk hak" ya.

*

Ing Kapampangan a "pawu," keng Kantonis "wu kwai" ya. Misiwala le keng dake "wu."

*

Ing Kapampangan a "bakbak" (balatan o ilako balat), keng Kantonis "bok" (balatan o ilako balat) ya. Ngeni potang sabiyan deng mabilisan, lalu na reng mapanaplit a anak, "bok, bok!" (balatan me, balatan me) ngana, lulupa yang "bakbak."

*

Ing Kapampangan a "salesen" (samasan/gawan ing mesira), keng Kantonis "sau lei" o "saw ley" (samasnan/gawan ing mesira) ya.

*

Keng Kapampangan ating "kua"/"kuwa" (anak a asu), keng Kantonis atin lang "kao"/"kaw" (asu).

*

Ing Kapampangan atin yang "tung"/"tung," ing tungge kareng anak a lalaki. Dapot keng Kantonis "i tung" ing awus da kareng keganaganang anak. Ing "i tung" karela, "deng anak" ing buri nang sabiyan, aliwa mu ing anak a lalaki.

*

Ing Kapampangan a "ngakngak" (mulala/makitid a isip/maklak a buntuk), keng Kantonis "ngak" (mulala/makitid a isip/maklak a buntuk) ya.

*

Ing Kapampangan a "bapa" (kapatad nang ima o tatang mu), keng Kantonis "bak fu" o "ba fu" ya, a mangabaldugan a pekamatuwang lalaking kapatad nang ima mu o tata mu, o nung makanyan ya ing pekamatuwa kareng bapa mu.

*

Ing Kapampangan a "matsin," keng Kantonis "ma lao" o "ma law" ya. Milupa la keng siwala ning dake "ma." Dapot idagul me mu ing "matsin" maging yang "bakulaw," anya mamawig na ne na naman keng "ma lao" o "ma law."

*

Ing Kapampangan a "pekpek" (awus keng "bandi" ning anak a babayi), keng Kantonis "pekpek" (tumpiyak/buldit/pitaklan) ya ing buri nang sabiyan.


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages—but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 9:12 AM 12/16/09 | More of this author on eK!
Nextnext