eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia AH, INI ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Ume ka, talabasa, ume ka keni't pupulan ing katutuwan. Keni ya mayakit ing makabaligong upaya ning kelan-kabaldugan. Keng kelan-kabaldugan karin ya mayakit ing pekamalalam a pangatawu na't panimanman ning metung a tawu. Ini ing talambiye ku bilang watas ngening makabayung panawun.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Kapampangan kung alang lalawigan. Kabalen kung alang balayan. Ini pauli na mu ning metung a kasangkanan: Ing Kawatasan. Ing pinanaring yagkas ku, kareng sisikloran ampon tatalangan panagkas ya pala.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Tawu ku kanung alang dangal. Alang lupa, at nung atin ya man lupa, ngana ning mamatul, tutung absikan ya't nanupata pandiriyan ya't daramusakan. Luluran. Pikakasaman. Ini pauli na mu ning metung a kasangkanan: Ing Kawatasan. Ing leguwan a gagale ku, kareng luluwiran ampon giginuwan inge ya pala. Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Binang leko raku pangatawu. "O kasi ali na ka man ginu't timawa o't magtumayla ka?" ngara, kabang pakipilasan do'ng kakanan deng masabo't mayumung ubas a makasiping karela. "At lalung ali na ka man ari ba'ng iyagkas me ing amanu't dampul ning pinanari."

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Ngeni ing kaladwa ku lipo-lipo ya, alang pupuntalan, alang uliyan. Ini pawuli na ngan ning Kawatasan. Mitakwil ku't ketungin kung metungge. Miparusan kung maggato-gato keti babo yatu a alang sariling lalawigan ampong balayan. Taganang masakit sasalungat kareng ginu't diwata. Milyari na ini keng metung a lalang karin keng marayung labuwad tantung maluwat nang panawun ing milabas: i Sisifu. King lelaman ning kayang panimanman karin de linumud. Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Yaku wari ing makabayung Sisifu ning kekata'ng panawun— ing Sisifung Kapampangan. Ing tampalasan a sinalungat kareng mayayawus a ginu't diwata ning Olimpong Kapampangan— ing Alaya a dating kasibul ning kayapan at katuliran dapot ngeni kelan-kabaldugan ing karin dadaribulbul-daragus. Ngeni oyni yako— Sisifu kung mamye sala keng dalumdum ampong mamye dampul keng kelan-kabaldugan. "Alang kapupusan meng kakawulan ing magaspang a batung maragul!" Lidlad de't binasa ining maplas a atul. "Piguyud-guyud me't pisubung-subung ining batung maragul pawukyat keng bunduk Alaya, karas sepu ume kang mibalik tipa keng sulip, ini gawan mu paulit-ulit, ini ing kaplas mu't lasang alang kapupusan. Ala kang patugut tipa-manik keng bunduk ning kasakitan, kamarinayan, kelan-lunus, ikang tampalasan at dinat keng panlalawe ning Banwa!" Ah, Ini ngan pawuli na mu ning Kawatasan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Metung ku mung Sisifung Kapampangan anya ala kung katuliran keng arapan da reng ginu't diwata ning Alaya. Ngana ning metung karening ginu, "Miparusan ka uli ning kelan mung belwan! Ing belwan mu e taganang belwan. Ing belwan mu dusing mung ibat keng dadanak a burak." Ini metung ya mu kareng kata-katang sangkan o ba't yaku misaldak ku keng makanining kabilyan. Marakal pang sangkan at deng ginu't diwata ila mu reng makabalu't makayapse kareting atul. Balang kimut ku ating katumbas a kaparusan. O kasi yaku i Sisifu. E la masaya reng ginu't diwata nung ala lang Sisifu a paparusan ampong dadamurakan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Kaburyan ku pin ing makayambag ditak keng balayan kung penibatan, dapot ing kakung buring ipagkalub sukat dinagus mu't misantung keng ala. Ing belwan kung babye o't lasun ya kanung tuturingan da rening sablang isipan kung dapat tanggap. Makanyan kung miparusan. Lasun kanu ing belwan kung tatalnan, ngara reng ginu't diwata, uling ing lasa na't dampul aliwa keng karela. "Nu' mu wari ibat ining makanining belwan?" ngana ning metung a ginu a tatalakad peka-pun-ukum. "Alang kapatawaran ini. Sukat balu me ing makanining belwan. Ikami man ginu't diwata ala keng makanining belwan! Anya ining belwan a ini, bawal ya. Ing belwan a ini dapat yang misinup at alang sablang tawu ing sukat manakit. Nu' me penako ini? Pota yapin ini itang Sulu-ning-Banuwa a malambat nang mababating, alang patugut pamanintunan da, pelalung deng ginu't diwata e re akit. Ika, ah, ika pin ing menako! Ika ing mapanako! Isubli me kekami ing belwan a iyan, at dapat kang mitampalasanan!" At linubas daku pin belwan. Anya ngeni lubas ku keng amanu, dayig na ku ning gaguting supling, daig naku pa ning metung a pipi. Kaybat pegsisti raku't inawus maklak. Sasagakgak la keng tula, sasapuwan do reng atyan da't panapisan do reng salu ra kabang gagalapak. Ini metung ya kareng masakit a atul.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

E ku balung makanini ya pala kalablab ing silab keng pusu ra reng ginu't diwata ning Alaya. Wa ing pali ning muwa ra malipup at ing api na nini ya mo ing bubulag karela. O neng ninu ing tumutul karela? Ala! Ninu ing migit masikan kesa keng Banwa? Ala! Nung ing sanu ing masikan ya ing maramdam upaya't tagapasyag katuliran. Ini yang taganang mitalaga at deng keti misantung e la dapat tututul! At ing sanu ing ating sikan ba'ng tanggi't tumutul keng Banwa?

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Ngara reng minuna kekatamu, nung kanung misan tinulid ka keng metung a tanaman at tiklanan naka ning ayup a karin makayapun, pamikatagun mu ita. Ngeni nung linakad kang marayu't tinulid keng metung a tanaman at tiklanan nakang pasibayu nining ayup a menakla keka keng lalam nitang minunang tanaman, ini e na mikatagun, ini taganang kapalaran ya, reng diwata't ginu ila na reng makipakana kanini, aliwa na ing panawun. Makanini ing malilyari kanaku. Akatulan daku reng ginu't diwata.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Yaku ing Kapampangan a Sisifu. Talasulat ku't watas (dapot kalupa ning apabalu ku na, linubas da naku belwan, linubas da naku amanu). Midake ku't misulat pamalak dikil keng kawatasan ning Alaya at mapilan la reng tinikdo't mengamanung ere kanu buri ing palantik ning kanakung dila't aliwa la sangkap deng panyulat ku. Bala ku sa mipayintagun mu ita. Misulat kung pepasibayu a yang pegumpisan ning kanakung kaparusan. Ngana ning metung kareng ginu, "O't darapat kang bage pelalung ikaming ginu't diwata e mi man isipan gawan? O't kaburi mung pikakasaman? Ninu wari ika't makisikanan lub a talakad keng arapan da reng ginu mu't sabyan mu karelang e re balu ing katutuwan? Ah, ninu ika? Ah, Sisifu, sabyan mu nung ninu ika." Kukutang ya. Mamapi ya mata. Kukurug ya wari siwala, makatakut ing sablang luluwal keng asbuk na, kildap la waring asnang kataram, alang lunus a susugat keng kaladuwa. Mimisip ku, sisitsit ku keng sarili ku, ngaku, "Makayadya la palang makamate ampong manyumpa pawuli na mu ning kawatasan, ing banal a siwala ra reng ginu't diwata!" Karin ayisip ku kabud a e bibiru ing keganagana. Silaban de ing kaladwa ku keng lagyu ning kawatasan. "O Sisifu," ngarang meglino reng ginu't diwata, "ala kang karapatan magpasyag sarili mung pamalak. Ikami mu dapat deng mitalaga nung nanu ing dapat mung balakan. Limpasan mu kami. Ala pang mababang melalang a kalupa mung dinapat kanini. E mu ke dinanan kamarinayan, ike'ng ginu't diwata, ike'ng aslag ning keganaganang belwan ampong kamalayan. Pawuli ra reng matuling mung pamalak, panganib ka keng yatu't marok kang alimbawa kareng aliwa, anya ika, Sisifu, dapat kang misakitan." Linele re kanaku reng alagad da ing maragul a batu a lalawan me pa mu maybug nakang mangapirat laman ampong mangabalbal butul. Kaybat penampaling da ku't pemirat de ing imalan ku.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Ing metung kareng diwata ning Alaya, makanyan ma't malambut ya siwala, dapot deng kayang amanu't atul sapak lang mangatilus a pangil ampong matapang a lasun. Ngana nining diwata, "Ika Sisifu mipaparusan ka kasi matsura ka panugali. E ka tutung lalaki. Nung tutu kang lalaki, dapat pane kang makiramdam kareng ginu't diwata ning Alaya. E la tutung lalaki reng e makiramdam at tututul kareng ginu't diwata, balu mu ita? Anya ngeni dapat mu mu naman abalu ing nung nanu ing malyari keka."

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

"Oy, matabil," nganang ginulisak ning metung a ginung mangalutu lupa keng muwa, "patugut nakang sasatsat! Mayap pang kabang-kaba e mu ne bubuklat ing kekang asbu, ali anggang kapurit mang siwang. Ala kung agawa nung e ing duku't manayimik. Ali naka man makapangamanu, uling balang katayang sisibul keng asbuk mu karela marok ya kabaldugan, anya kakaba ing pamikasala mu, lalung sasakit ing atul. Ah, kelan-kabaldugan! Malulumpu ya't malalasak ing katuliran king pamangibabo ning kelan-kabaldugan. Isipan ku, wa tutu kung marok a tawu, ngaku keng sarili ku. Tutu kung marok kasi ginu la't diwata reng sasabing marok kung tawu. Daig ke pa kanu ing ubingan a kusad-kusad kareng dayat. Wa, ala namang sumabing e la ustu sasabyan deng ginu ampong diwata. E ku mekapangamanu, anya makanyan keng kinawul ing kanakung batung maragul a kabang-kaba kanini ya ing tataguyud kung pitipa-manik keng Alaya. Masakit. Maplas. At kalupa na ning mitalaga na, ini mangga ne keng kelan-anggan. Oneng nanu sa ing masampat kung daptan, ngening deng ginu ila reng paparapat kanaku kanining kaparusan. Makanyan ma't ini alang kabaldugan oneng dapat kung daptan kasi reng ginu't diwata ila reng pun at sepu ning katuliran. Makatuliran mung kabang-kaba mitampalasanan ku. Ing kelan-anggan, ngara reng ginu't diwata, ali pa sapat makagyu keng penyapat ku. At deng marok a kalupa ku, reng tampalasan, dapat la mung makatakman keng masalpak a giligit na ning Banwa.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

"Atin ku pang isuglung keng bageng balu yu na. Balu yung ining Sisifu tiktak ya kapagmatas?" ngana ning metung a ginu. "Mikakabiyasnan yamu, ngeni lawan mu ne pamangamanu ampong pangimut. Ba, daig nakatamu pa, kelan nang marine!" At binalikid ya ing ginung ini kareng aliwa pang ginu ampong diwata a pakatalakad keng kagulutan na, at kitnan nala, "Kaninu wari ibat ing belwan na nining palalu't mapagmaragul a Sisifung ini?" Agnan-agnan lang binalikid-mekibat deng ginu ampong diwata keng kagulutan na, "Ibat keng Alaya ing kayang kabiyasnan. Ibat keng kekatamung kayarian! Ngeni buri nang gamitan ba nakatamung tutulan! Lasun ing kayang belwan!" Gugulisak la. Penulak daku't penugdug. Mengasubsub ku. At kabang papatak ing malapangisnawa kung daya karin la lakwas sasaya't matutula. "Wa, sige ipagkalub mu ing daya mu. Ing daya mu e pa sapat keng kapalaluwan mu!" ngarang gugulisak. "Kabang-kaba mangaraya ka. Kabang-kaba tipa-manik kang alang kararasan keng bunduk! Pupulan mu, Sisifu, ing bunga ning kekang dewakan!" ngarang malmura't mangulami, gewa rakung pikayliyan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Buren ye i Sisifu, ngara, buren yung manganyaya la reng sugat na't e ye uluwan, e ye susopan, e ye kalunusnan. Buren yo reng ayup keng masukal a kakewan a aldukan da ing nana ra't daya reng maplas nang sugat ampong kanan da ing langib ra. Lawan ye i Sisifu, ngara, ala lang kawuluwan deng sugat na. "Nanu tang katawan mu ing sugatan kaya? Ali, lawan ye ing tampalasan a Sisifu, o pelalung ing kaladuwa na sugat-sugat. Ing kaladuwa na sapak yang nana mu naman ampong langib!" ngana pa ning metung a ginu.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Atin pang ginu, taganang ining ginung iti sapni't bini ne ning metung kareng pekamatas a ginu ning Alaya. Ing nunu ning ginung ini metung ya kareng pekamatwang ginu keng Alaya. Ing nunu na ya ing talapaningat keng kawatasan, nung makanyan ya ing matutungge peka-ginu ning amanu. Ngana ning ginung iti, "O Sisifu, sasabiyan dang manginu ka kanung aliwang ginu't e me kikilalanan ing nunu ku bilang talapaningat ning kawatasan, bilang pekaginu ning amanu?" E ku mekibat. Dapot deng ginu ababasa ra ing keng isip mu't pilubluban. "Dapat ka taganang miparusan!" ngana, ing siwala na balamu duldul keng katni, digsu no mu mebalbal at mengalasi reng kakung telasalamin.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Mimisip ku o ba't balu re pa reng ginu't diwata ing pilubluban ku kesa kanaku. E ka maka-uwa, e ka maka-ali. Balang sasabiyan da amanu yang makadukit keng batu. "E ku naman isipan ita," ngaku. "Ali isipan mu. E me balu ing sarili mu. Ikami reng makabalu keng sarili mu. Ikami reng makabalu keka. Balu mi ing pilubluban mu, balu ming balu. O't pipilit mung e mi balu ing isipan mu?" ngarang mangatuliran. E naman yata matalaru ini, oneng ginu la pin ampong diwata. Keng muwa ku sikmal ko reng gamat ku't digdug ko keng salu ku. Kaybat gagalgal kung kinawul keng batung maragul a binye ra kanaku, sibung ke pawukyat keng bunduk, sibung ke patiba keng bunduk, paulit-ulit. "Kabang-kaba o yan ing kekang kapalaran," ngana ning metung a ginu, titiman ya, at ing timan na asin waring mibububud kareng kakung sugat.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

E ku bubulad. Isipan ku a migit ku pang masikan kareng ginu ampong diwatang areti. Wa, kKasi balu ke ing sakit, ing kaplas. Balu ke ing sakit ning pamagdili-dili. Balu ke ing sakit ning kelan-balayan. Ila nanu? Pane saya, misasanmetung la. Miminum lang mayumu't mabanglung alak kabang alben dakung gogosang susubung magdili-dili keng batung maragul. Ah, nanu ta ing taganang balu ra reng ginu't diwatang areni? Ala. Ala. Kelan-kabaldugan ing daragus kareng uyat da. Wa, masaya lang abe-abe. Wa, abe-abe lang mamatul. Wa, abe-abe lang sasabi nung nanu ing makayakma ampon nung nanu ing e makayakma. Wa, balara atyu karela ing keganagana. Dapot e ra balu atiyu ing kabiyasnan ampong kalam keng kasakitan, ken alang anggan kasakitan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Sinilip ya ing metung a ginu kareng mata ku at mengapamulala ya keng abatyon na. Nganang susumbung kareng kayang kayabe ginu't diwata:

I Sisifu, keng lawe ku, malapit neng mapatlud pangisnawa: ing pagal ngeni pabayat ne kareng kayang uyat ampong butul. Makadukit ing sukib na't muwa ning batung maragul kareng kayang sugat-sugat a palad, takde ampong salu. Kakatug ya intud, mangaplas ampong mangabayutuk, balamu maybug neng makiramdam keng awus ning alikabuk. Oneng ninu ing Sisifung ini a ing kayang pusu't mata melalang ba'ng amunan ing sablang belwan ampo ing panawun! Linawe ku nandin bagya keng kayang lupang tiktak sakit at ikit ku karin ing metung bage a ditak la mung tawu reng atin.*

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

At yaku i Sisifu! Perusa naku ning kawatasan. Perusa raku reng ginu't diwata ning Alaya. Ah, banal ya ing kasakitan. Wa, ala kung balen, dapot atin kung kasakitan. Bala ra reng ginu't diwata apanasakit daku. E ra balu ing kasakitan ya ing kanakung yatu— ing danum na ning asan; ing angin na ning ayup. Ing kasakitan ya ing kayamanan ku— ing kabiyasnan ku. Ing kasakitan ya ing sandata ku— ing kakung sikanan. E ku sengsing, uli'ng deng e makibalu keng kasakitan (kalupa ra mo reng ginu't diwata ning Alaya ning kekatamung panawun) ila mu reng sasengsing. Magluwid ya ing kasakitan lalu't ini beyit ne ning katuliran. Magluwid ya naman ing ninuman a agyu neng patunuran ing kasakitan. Deng ginu't diwata lawan yu la, nanu wari ing pagmaragul dang kapangyarian nung e re man balung patunuran ing kasakitan? E ra balung peka-banal ya ing legwan ampon ing belwan a sisibul keng kasakitan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

Yaku i Sisifu— ing watas, ing talasulat— ing Sisifung Kapampangan. Ing sablang lelang da't telakad deng ginu't diwata keng kilub ning libu-lubu banwa, sukat bekung ku't lesak ken mung metung a makuyad a pinandit! Matbud ing sablang telakad da, mabuya, saguli malalasak! Tinwag ku ing lelang da't telakad! Makanyan kung miparusan. Makanyan kung megtagumpe, megluwid. Yaku Kapampangan ku— Kapampangan kung Sisifu. Atin kung sulung masala keng maralumdum a yatu ning kelan-kabaldugan.

Ah, ini ing makapangaligkig a panawun ning kelan-kabaldugan!

*Ining kawatasan milikas ya ibat ketang kawatasan kung makipamagat a "A God's Complaint" a linimbag nang Laura Hird a metung a talasulat a Inglis a taga bangsang Misasanmetung-a-Kayarian. Misulat ya kapamilatan ning metung a tegunan kung pulung dikil keng pamipagaral keng kaisipang "Eksistensiyalista" ampong ing kayang sanga a mipalagwan "Kaisipan ning Kelan-kabaldugan" ketang panawun a magaral ku pang pamagpari, dapot e ku misundu.)


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages---but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 8:46 AM 10/5/09 | More of this author on eK!
Nextnext