eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia PAUNANG-AMANU. Keng kekaba ku nang pamakiyagum ampong makidake panyulat kambe ning kanakung alang patnang pamamasa kareng mangasanting a misusulat keni keng kekatamung aptas a ini a mipalagyuan eK!, ayulata ku ampong ikit ku a malyari pala ing magpalwal o magpalimbag kawatasan keti a bina ku naman ketula uling yaku watas ku (e naman pane, nung e pamisan-misan mu, uling watas-watasan ku a susulat watas keng kasilyas). Dapot ketang minuna kung mekatanggap sulat-pamanagkat pamakiyagum bayu ya megumpisa ampong memuklat ining aptas (o neng panupaya yu nung e ustu ing agaganaka kung ini uling tutung mapangalinguwan kung tau) na abasa ku't abalu kanita a e la malyari reng kawatasan keni. Mengalabas-labas ing panawun, pota menaliwa ya tsup ing angin.

Makanyan kung bisang magsikan lub a magpalwal kawatasan keti. Oneng isalikut ku la, lisyan ke't ilagan itang panuntunan a e malyaring magpalwal kawatasan keng aptas. Anya naman deng kawatasan kung ipalwal itayid ko kareng tutu kung buring ipalimbag keni— reng makuyad a salitang pang-anak (children's tales) a sinulat ku. Rening salitang pang-anak a reni ila reng mapilan kareng meging pekabunga ning pamanuru kung pamanyulat kareng mamagaral keti keng balayan a kasalungsungan kung pituknangan (mayayawus a Macau ).

Patse tuturu ku kabud-kabud atin lalto mangasanting a bage a dapat misulat. Anya pin neng kayi kabud susulat kung nung nanu-nanu namu bangkanita mipanyindatun ya ing kanakung pusu ampong isip, itang ala kung gunam-gunaman a darala keng pilubluban ku. Kasi reng talasulat asnong kasakit lub potang atin lang ayisip a masanting a buri rang isulat kaybat kabud ne mu mawala't makalingwan. Kerakalan kareng talasulat nanu mung aisip da isulat da bangkanita e la makalinguwan, uling ing pamangalingwan tutung metung yang maragul a kapate ning metung a talasulat.

O reni reng buri kung ipabasa kareng kegana-ganang ka-Kapangpangan, lalu na retang tutung bisang pabiyayan ya ing panimanman a Kapangpangan:


**

I APUNG SINUKWAN, ING SAPA, AMPO PA ING TETE

MILYARI INI keng mula nang Apung Sinukwan. Ing mulang ini tiktak ya lagu. Miyaliwang lalang reng basle-basle keni. Miyaliwang tanaman deng tutubu't mamunga keti. Miyaliwa lang sampaga reng mamukadkad keng mulang ini. Metung pa keng mulang ini alang pamisasakitan lub, alang pamipate-pate uling ing mulang ini pakasesen neng Apung Sinukwan. Oneng misan a aldo ating milyaring makapayit kareng pusu da reng pamilan kareng makatuknang keng mulang ini. Ba tamung abalu nung nanu ya ita, taglusan yeng basan ining salitang ini.

Misan a gatpanapun king mula, ing tete-dutung ampo ing sapa kabud na la mu misakitan lub dapot alang makabalu nung bakit. Oneng dakal la reng makabalu a mababo mu kanung sangkan.

Ing sapa ampong tete-dutung mipapate la't mitutwa nung ninu karelang aduwa ing migit a maulaga keng mula.

"Lawan mu," nganang magmaragul ning sapa, "asnong karakal deng dadalakit tawu keti bangkanita akit da ing legwan ku. Asnong kaburing manakit kareng kanakung sampaga a mamukakad kareng kakung pangpang," ngana pang dinagdag.

"Wa, oneng ninu ing misasakitan ampong mitatampalasan, nung e yaku? Daldalpak la ngan kaku. Daramdaman ku king buu kung katawan ing karelang bayat. Pawuli ku makalipat-lipat la't makapunta kareng kekang pangpang bangkanita alawe rala reng kekang sampaga," ngana namang mengamanung mekibat nining tete dutung, a keng siwala na ayulata mung mabayat ampong mapayit ya daramdaman.

Kabang mikakapali ing pamisabi ra, dinatang ya i Apung Sinukwan, magdala yang panariri ampong sarul-gamat. Kabili na kareng kasangkapan na keng metung a suluk, kabud leko ne ining tete. Besibas neng timbak keng lalam ning maragul a tanaman, uling dakal ya tutung dapat gawan ampon samasnas keng kayang mula. Kabang milalabas ing aldo, ing tete ala yang aliwang bage apagmaragul nung e ining mala-abung alino na ning maragul a tanaman a tatabing kaya. Ampong uling e makabusni kareng tawu ing pasbul ning mula, alang bitasang milub a lumawe kening legwan ning sapa. Deng kayang sampaga ampong dikut mimumulagat la't lalabung a alang makapansin. Anyang meyari ing pamanyamasan king mula, binalik neng pasibayung Apung Sinukwan ing tete king nung nukarin yang dati makabili keng sapa. Mipangisnawa yang malwalas ing sapa, ampong ing tete-dutung minawa ya. Karin abalu rang kailangan de ing metung at metung. Ing tete-dutung bina yang alang ulaga nung e magamit keng sapa. Ngeni naman alang tawung milipat keng sapa a lumawe keng kayang legwan, keng kayang mala-salamin a danum, ampong kareng kayang mangatimyas a sampaga pakatalungku kareng kayang pangpang nung e mu keng sawup ning tete.

Pawuli ning milyaring ini, mibalik ing pamikalugud na nining tete-dutung ampo ning sapa. Tutu pin ing amanuwan da reng minuna kekatamu a bina yang maulaga ing pamaglinis bangkanita ing dagus ning biye mulayi yang masalese.


**

I APUNG SINUKWAN AMPO ING ANGIN

INI METUNG na ne nanamang bage milyari kareng balayan a makapadurut keng mula nang Apung Sinukwan. Tutu kanung milyari ini ngara reng mangatuwa, uling balu mu naman ing belwan da reng mangatuwa menibat pa kareng ninunu tamu. Ngeni naman deng ninunu tamu ila reng mikibalu ampong menakit keng milyaring ini anya maragul a sangkan ini o bat dapat ta lang paniwalan.

Kanitang kanung bayu ya pa mu't anak ing yatu, ing angin makapagsalita yang mengari kekatamu. Milulub ya kareng sablang bale ampong makapakiramdam ya keng nanu mang pisasabyan da reng mibale-bale. Nukarin ya man miras daramdaman na ing keganaganang pisasabyan da reng tawu.

O neng kabang milalalabas ing panawun menaliwa ya panugali among galo ing angin. Sinira ne't kelingwan ing panata nang liim ngan a dapat isalikut ing keganaganang daramdaman na.

Megumpisa yang mekiramdam keng pisasabyan da reng tawu keng aliwang sangkan. Ing balak na kinawani ya keng buri nang malyaring Apung Sinukwan. King e tamu ngan malyaring abalung sangkan, kabud mika-matuling yang balak. Mika-ulad yang gagapang king pusu na ampong kareng uyat na. Reng ulad a matuling a reni, ila mu naman reng ulad a menyira keng bye da reng keganaganang tawu.

Kalupa na mo misan, tutung milyari ini, ing angin ya ing sangkan o bat megulu la ampong mipapatayan deng misiping-siping bale ampo reng miyayaliwang midane-dane balen.

Ing angin mu naman ing sangkan o bat e no mikakasundu reng tawu. Meging yang mayindredus ing angina. Nanu mung damdaman na panyabyan na kareng miyaliwang tawu. Ing damdaman na keng metung a bale kakalat na kareng miyaliwang bale ampong balen. Ali mu ita, neng kayi pa rugu aliwa ing panyabyan na keng dimdam na. Makanyan yang megumpisang melasak ing pamikakalugud da reng tawu.

Deng tawu e no maniwala keng metung at metung. Makanyan man, keng libutad ning malilyaring ini, ing angin e pa mu rin pepatugud. E tinuknang panyabyan na ing miyayaliwa nang daramdaman kareng miyaliwang tawu.

Oneng misan a aldo, abalu na't abalitan Apung Sinukwan (ing tagapaglalang ning mabilug a yatu) ing sigalut a mengapalyari dala ning dapat ning angin.

Inawus neng Apung Sinukwan ing angin, pelmura ne, mamapi ya mata keng muwa. Gugulisak ya i Apung Sinukwan, ing siwala na kikildap keng banwa, mengalasak ing ulap, tinangis ya ing aldo, memanyulapo la reng ayup ampong memanyalikut la reng miyaliwang lalang, memanyalaksak la nung nukarin la malyaring manyalaksak.

Ali mu ita, makagalgal pang salu ing tutuki nang gewang Apung Sinukwan: perusa ne ing angin- gewa neng pipi ampong maklak ing angin. Magumpisa kanita e ne mekapagsalita ing angin.

Oyan ing sangkan obat e ne mekapagsalitang pasibayu ing angin. Ngeni patye daratang ya ing angin, bisa ya rugung magsalita, oneng e malyari, anya pin ngeni daramdaman ta ne mung bibiyung, maralas pin bitasang ala tamung daramdaman. Uli ning pangapipi ning angin, ditak-ditak mibalik ing masanting a pamiyabe-abe ra reng tawu. Ditak-ditak mibalik itang dati rang matayimik a biye.

Atin tamung apulut a aral keng milyaring ini: maulagang e tamu dapat makyalam king biye ra reng aliwa. Ing indredus alang ibungang masanting, ampong ing nanumang pamikasala atin yang katulid a lasa.


**

ING WATAS AMPO ING ANGIN

Ing angin, mabilis, paratang ya
Nanu mong balita ing dar'la na?
Misan 'yang dili bulung-bulung ya
Kareng k'wayan sala-salikut ya.

Sasapulyutan na, bulung, sanga,
Tutung e patugut magtumayla.
Penintun ke, penagal ke, kalyap na!
Linundag ya, mabilis mewala,
Kaya nanu ku? Bulag? Mulala?

Ing amanu na mengaring bula
Daratang namu't kabud mawala
Keng kabaldugan alang makawula.
Ah, keng kabaldugan ninung makawula?


**

LUGUD PASALIKUT

King kekayu bisa ku rugung munta
Oneng pagmulagatan mu kung mata.

Ing pusu ku ali ne mibata
'Neng karakal buring sabyan keka.

Pota mu ring bengi puntalan da ka
Magtapat kung tatangis gagaga.


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang (Well, don't get fooled by that name), now a Macau resident (Sorry, where?) and married to a Chinese local (How? How come? Why?). He has been a Catholic seminarian (OK, he once opened a book at an exam in Latin and Romance Languages---but who in frigging hell did not?), a Catholic missionary (Oh, the rosary is the answer to our country's economic problems and to your alcoholism and addiction to nicotine!), a bookstore staffer (Yes, sir, listen here, we know it is urgent, so your book is on its way from Guangzhou and will be here in 8 months!), a librarian (Oh, it's Friday the 13th and I am not putting 666 as Dewey call number on this bloody book!), and a teaching assistant (OK, pal, I know you prepared for the exams so I will check and mark them!). He is currently a teacher (yawn) and has an M.A. in English Studies (yawn even more, nod off, and then snore) from the University of Macau (sorry again, where?).]

-Posted: 5:33 PM 9/15/08 | More of this author on eK!
Nextnext