eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

papa osmubal
oscar balajadia MARAKAL NA pamagbayu keng makapadurut kekatamu. Dakal a bage akaragulan da reng kerakalan kekatamu a payalbug nang anting bula a datang ing aldo bitasang e ta na akit ampong agawa.

Anyang malati ku karin keng Balayan ning Magalang a mayayawus San Bartolome (dapot kerakalan balu re keng metungge mumunang lagyu) manasan kami kayabe la reng miyaliwang kakilala. Piyalung-piyalung mu ing pamanasan ming ita. Eke pa yata tsa-pulu idad kanita, uling balu ku tutung mangalati ke pamung sipunan ampong bayu-bayu pa mung magsalol. Ing urud mi pa kanita itang awsan dang urud-bikan.

Ba, kapamu, mibalik tamu keng pisasabyan tamung pamanasan, dapot paburen yung pisabi ta pa ing dikil keng urud-bikan.

E ku balu nung atin pang tawung makibalu keng urud a ita. Oneng anyang panawun a ita, kelaganas a anak pawurud dalang urud-bikan. Itang miyangu-biye Ingkung ku kanita kilala ya keng baryu mi uling metung ya kareng minunang linub keng awsan dang Pasudeco kanita, matenakan yang manurud urud-bikan.

E ku tutung buri ing urud-bikan uling panapisan daku buntuk deng pisan kung pakawurud urud-bayung-tawu. Malingapngap la yata potang apisan de ing kawurud-urud kung buwak. Patse makawurud kang urud-bayung-tawu, buri nang sabyan maragul na ka, malyari nakang maglolo. Pamagtisti (pamagsisti) raku kanita reng pisan kung makamatuwa kanaku potang bayu ku urud. Oneng anggiyang e ku buri ing urud-bikan pawurud ku uling itang miyangu-biye kung Ingkung dirinan nakeng mamesus patse ururan nakami. Asneng kaburing akakit nalang malinis a urud reng apu na anya ya na ing manurud ya pa ing mamayad kekaming mipisan-pisan. Pablasang pepensyun ne kanita uli ning malambat nang pamaglub keng Pasudeco ampong mikamasanting yang katungkulan kanita ketang piluban nang ita, anya ing matuwa dakal ya mamesus a bububud kekaming apu na.

Agaganaka ku pa balang katlung duminggu balamu panas keng apu nang sapasapunggul mamandatang ketang bale na bankanitang upayang pawurud kami. Ba, sayang ya ing pesus nung e ka pawurud.

Maragul neng pera ing pesus kanita. Anya kayari ming migpilang pawurud kang Ingkung ku kanita mamanyali nakaming miyaliwang buri ming salwan. Keng singkwenta sentimus kanita na nakang karakal a asali (kabang tsa-diyes la pera reng kerakalan a anak kanita). Kawurud mi ampong kayakwa da reng mamesus ming panagalan ampong pamitan, mamulayi nakami kareng tindahan da reng dara mi ampong bapa. Dudurut la mu reng pera, ibat la keng pengari ra reng mamesus, miras la kekami, kaybat miras la karela, uling karela ke mamanyali.

E pa meyari karin ing pamandurut da reng mamesus a babiye nang Ingkung ku kanita. Uling tsa-singkuwenta mu ing panyali mi, kaybat mitipun-tipun nakaming pasibayu ketang arapan nang bale ingkung ku, mag-teksing kami. Neng kayi patining ing gagawan mi nung sinawa ke keng teksing. Neng kayi mag-three throws kami. Pera-pera, uling atin ke pang tsa-singkuwenta.

Kareng piyalung ming pera-pera reng pane sasambut deng pisan a pakawurud urud-bayung-tawu, uling mangaragul nala. Ikami kanitang pakawurud urud-bikan pane keng masasambut, uling mangalati ke pa kanita. Yaku ing marok kung gawa kanita patse masambut ku gulewuk kung gumaga kaybat ing Ingkung ku dinan nakung pasibayung singkuwenta sentimus. Anti ku mong e mesambut, oneng e ra naku man tuknangan kulamyan deng pisan ku kanita.

Kabang mamyalung keng pera-pera, ing Ingkung ku naman e sasawang manurud. Miyaliwa lang tawu reng pawurud kaya, alang bayad (uli na pin pepensyun ne kanita ing Ingkung ku). Ing mawulaga atin yang kayabe akakasabi ketang kayang arapan bale. Uli na nini pane atin tawu ketang bale na, kerakalan mangatuwa la. Patingapun makalupung la ketang arapan nang bale Ingkung ku, neng kayi potang mumuli la nung atin yang bunga itang maragul nang tanaman a kamansi ketang gulut nang bale, manyungkit la dala rong muli.

Meyangu ya biye ing Ingkung ku anyang tuklu naku keng grade-2. Gagaga ya itang talaturu ku kanita a pangunakan nang Ingkung ku (a dara ke bilang) uling belita ra kayang mewala ne ing Ingkung ku a bapa na. Maragul-dagul naku kanita anya ing urud ku urud-bayung-tawu na.

Marakaldakal nang anak ngening e na pawurud urud-bikan. Oneng neng kayi patse manakit kung anak a makawurud urud-bikan, dapot malagad a malagad mu, agaganaka ku anyang malati ku pa, agaganaka ke ing Ingkung ku, ampong agaganaka ku ing mengalabas-labas.

* * *

Ing kabyayan nang liban Ingkung ku ampo pa reng kapatad na makatayid ya keng biye marangle ampong pamagpalto pamangan: atbu, pamangawang mayumu, babi, abiyas, pamagtinda. Dapot i Ingkung ku ing metung kareng menibala kareng tren ampong rilis (dalan-tren) ning Pasudeco king Magalang kanita kabang atin ya pang tindahan karning babi (Tagnan ing awus da reng taga-Magalang kareng tindahan da ring mamagbabi, dapot tutung e ku balu obat tagnan ing awus da, pota uli ning patse pamututan me ing babi bibili me keng tagnan, ne?) Deng aliwa na mu naman kapatad Ingkung ku mangagaling la keng pamagtindang babi ampong deng aliwa karela naman kanita biyasa lang manibalang konu ampong kiskisan-abiyas.

Uli ning kabyayan dang liban deng malapit kung kamag-anak, mimulat kaming mipisan-pisan keng pamagpalto pamangan ampong pamagtindang pamangan: marangle ampong palengke. Keng marangle ing panibatan ning kerakalan a kakanan tamu: mayumu, babi, abyas, gule; ngeni kareng tindahan mu naman asali ren. Reng pisan ku, dara ampong bapa kerakalan karela atin tindahan angga ngeni keng palengki ning Magalang. Ngeni pin e na mu babi, gule-gule ampong abiyas ing titinda ra nung e king balita ku atin na mu naman karelang magtindang pizza. Ba, maragul ne pamikayaliwa ing biye tamu ngeni.

Yaku nung ala ku keng kabilyan ku ngeni mapalyaring keng marangle ya dumurut ing biye ku. Uling asnakung kaburi keng biye marangle. Keng marangle ke dimdam ing tune kanawan ampong kapayapan keng biye ku.

Anyang malati ku asnakung kaburing tuki-tuking mamanti (manyilung asan) kareng kakilala mi. Anggang tagatipun ku mu ampong tagabante asan. Potang kayi potang muli kami, dinan dakung mangalating asan ampong gurami, ampo pa pala reng yalu a e ra tutung buri uling asnalang kataram a palikpik ampong asnalang kasyas a kaliskis. I ima ku kanita ititi (ipritu) nala kaybat itiltil milang aslam makilara ampong baguk, panulam mi lang nasi.

Metung pa matenakan ku kanita keng pamangalap kuwat (kuwat-duldul, kuwat-are ampong miyaliwa pa) ampong pamanintun maligosu. Eke mu naman tatas ing kakung sariling luklukan, oneng biyasa ku mu naman kanitang manugak. Magdala kung lunanan kaybat kapkapan la reng tugak kareng gilid da reng pilapil. Neng kayi naman mamaduwas ku. Ustung mikadalan tutuki ku mu naman susulung tugak patse bengi.

Ampong neng kayi tutuki kung managa (mamadwas asan). Dapot ing managa makaynip ya ampong mabagal ing pamandakap asan. Nung mangisan ka mung oras, masanting ya ing pamanaga. Yaku inyang manigaral ku bangkanita mipasar kung scholarship keng Magalang Institute, menigaral ku lele ning sapa kabang managa ku. Ala kung atagang asan oneng mekataga kung aduwang banwang alang bayad keng pamagaral ku keng Magalang Institute karin king Balen ning Magalang. Anya meyari kung e ko beyaran deng aduwa kung tawling banwa keng high school. Uyta ing ataga ko.

Balu ku mu naman kanita nung nukarin la reng salagintu o kaya saligubang. King kekami kanita, uling makapadurut yang sagin, biyabas ampong mangga itang bale mi, mandakap kung salagintu o kaya saligubang potang mamanyatang na la. Aslam ing gagamitan (lalu na itang sasa) bankanita arakap la reng saligubang ampong salagintu. Gisa mu la asnong kanyaman. Potang langutan mu la mamaglagutuk la uling asnong kalutung. Yaku kanita e ko sasapalan, pelalung sapal da akmul ku.

E ku mu naman masawul keng pamangamaru. Potang miyuranan la ampong melumud deng mesarul a asikan kanita keng malagwang salita mapalyaring dakal la reng kamaru. Neng kayi tutuki ku mu kareng gulut da reng manasik manaswe, kaybat dadamput naku mu kareng kamaru. Ing tutuki kareng manaswe migit yang masanting kesa ketang deng bitis ila reng gagamitan keng pamangalkal ampong pamangambul keng burak ba lang palto reng kamaru. Reng kakilala kung manaswe kanita, pipitna kula kareng ararakap kung kamaru. Uling ya ing pane pamisabi ita. Uling paburen dakang tuki keng gulut da bang mandakap kamaru nung pitna mu la kareng arakap mu. Malati ku pang sipunan balu ku na nung makananu ing pamikakasundu king pamanintunan ampong ing batas ning pamangabyayan a ngeni ya ing gagamitan ku bankanita mikabiye kung masalese a ala kung dadamusakan a aliwang tawu.

Neng kayi manuki kung kaluguran ku kaybat maglimas kami. E ku balu obat asnakung kaburing-kaburing maglimas. Balu ku ngan ing pasikut-sikut ning pamaglimas. Mumuna mamili kong paliging limasan. Kakadwa, lawan yu nung nukarin la maratun deng asan. Abuwangan la reng asan papunta keng metung a suluk (o kaya keng pekasepu) ning paligi. Kaybat sabatan yang burak ampong dikut ing paligi a nung nukarin makatipun la reng asan. Oyta kasabat ning paligi, malyari neng pamalan ini. Salukan ing danum paluwal keng paligi. Potang malapit ne mung mamala ing paligi, mangabit keng sala-sala o kaya dikut ampong are, bankanita reng mangapatuking asan keng sasalukan ming danum masalap la. Potang laganas neng memala ing paligi, aligogon ya ing burak, kanita reng mengalyung asan mamanggato la.

Patse ken kung marangle kanita dumalan la reng dati nang kapagobrang Ingkung ku a dati nang tilnan ampo pa reng kapatad na't pisan a mamagobra pa kanita keng Pasudeco, makasake lang tren, atsanan dakung atbung angusan ku o kaya tinape monay a bakal da. Neng mumuran naman pasalilungan daku kareng lalam da reng pakaparadang bagun.

E kalaraman, ngeni anggiyan pang mawala ing keganaganang belwan ku mabisa ku, mibalik mu sa itang panawun a dakal ya babye ing marangle kekatamu, itang panawun a ustung manakit kang paligi duku ka kaybat akit mung asnong karakal deng kawe-kawe asan.

Ketang tawli kung minuli keta kekami king Magalang (malambat na ita), ikit ku ala nang paliging limasan. Marnat na la reng paligi ampong sapa. Reng marangle ala nong makaying tugak. Nung atin man tugak, dakal la pa reng manugak kesa kareng tugak. Nanu ing buri nang sabyan nini? Ara pin deng biyasa keng malilyari keng makapadurut kekatamu, e ta ne lilingapan ing yatu anya ini ngeni maymut ne kekatamu. Ken pin akakit ku ing yatu e ya mu magmaymut kekatamu ngeni, nung e mimwa ya pa!


[About the author. Papa Osmubal is Oscar Balajadia of Magalang, now Macau resident and married to a Chinese local. He has been a Catholic seminarian, Catholic missionary, bookstore staff, teaching assistant, and teacher. Currently at daytime he is the Assistant Librarian at The International School of Canada in Macau, while at nighttime he moonlights as part-time teacher and tutor. His poems have appeared in various anthologies and publications, online and hardcopy. He has work archived in the University of Columbia Granger's World of Poetry and other places. A work of his will also appear in the forthcoming W.W. Norton Poetry Anthology of Contemporary Voices from the East. He is a contributing writer to Chick Flicks, Our Own Voice (OOV): Writing from the Filipino Diaspora, and other publications.]

-Posted: 4:25 AM 12/30/07 | More of this author on eK!
Nextnext