eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

christopher g. dela cruz
christopher g. dela cruz 1. TUNGKOL SA PUTING BAYABAS

HINDI MO malilimot ang tungkol sa puting bayabas.

Bagong lipat ka noon sa matandang bahay, hindi mo pa kabisado ang ugali ng mga kapitbahay. Ipinisan ka roon ng iyong tatay dahil isang pukol lang ng bato ang layo sa pampublikong paaralan. Doon ka na rin ipinrogramang magtatapos ng iyong haiskul.

Ikatlong araw mo sa matandang bahay, nautusan ka ng iyong lolo Toto (ama ng iyong tatay) na bumili ng itlog sa inyong may poultry na matandang kapitbahay. Nagulat ka at nabigla. Kabibigkas mo pa lang kasi ng "pabili po ng itlog", kinatkat ka agad ng mura ng inyong matandang kapitbahay. Wala ka raw modo at walang respeto. Nagbanta pa na isusumbong ka sa iyong lolo Toto. At iyon nga ang kanyang ginawa. Upang mandin ay huwag na lang masabihang kunsitidor sa apo, pinadaplisan ka ng iyong lolo Toto (sa harap ng inyong matandang kapitbahay) ng isang manipis na palo sa puwit.

Kinagabihan ding iyon, ipinaliwanag sa iyo ng iyong lolo Toto kung bakit nagalit ang inyong may poultry na matandang kapitbahay. Pansin mo raw ba ang anyo ng inyong matandang kapitbahay? Payat, makintab ang pagkakalbo ng ulo, oblong, hugis itlog. Klaseng pikon ang inyong matandang kapitbahay na nagagalit kapag may nariringgang nagsasabi ng itlog. Inaakala na kinukutya ang kanyang pagkatao. Kabalintunaan na poultry at itlog ang piniling gawing negosyo. Ang tao nga naman! Madalas na hindi maintindihan ang mga drama sa buhay....

"Para walang gulo, sabihin mong 'pabili po ng puting bayabas' sa susunod na mautusan kang bumili. Maiintindihan na niya iyon. Hindi ka na aawayin...," bilin sa iyo ng iyong lolo Toto na gagawin mo sa susunod na mauutusan kang bumili ng itlog sa inyong matandang kapitbahay.

At iyon nga ang iyong ginawa. 'Puting bayabas' ang ipinapalit mong salita sa 'itlog' sa tuwing bibili ka sa inyong matandang kapitbahay. Ito rin ang napansin mong ginagawa ng iba pa. At ikinatutuwa iyon ng inyong matandang kapitbahay. Mabait ka raw naman palang bata. Madaling makatanda at sensitibo sa damdamin ng iyong kapwa. Kung nalalaman lang niya....

Gayon man, dahil doon ay kinatuwaan ka ng inyong may poultry na matandang kapitbahay. Kinaibigan ka pa nga nito bandang huli. Madalas kang nabibigyan ng itlog (libre) kapag wala kayong ulam sa matandang bahay.

Patay na ngayon ang iyong lolo Toto.

Patay na rin ang inyong matandang kapitbahay.

Ikaw naman, may asawa na at may dalawang anak. Isa ka na ring ganap na abogadong walang kampanilya.

Ngunit hindi mo pa rin nalilimot ang tungkol sa puting bayabas.

Itinuro kasi ng karanasang iyon ang malalim na pagrespeto sa kapintasan ng iyong kapwa.


2. TAUNG GRASA

GATPANAPUN.

Pambengi ka at papalub ka pa mu keng obra mu. Makatalakad kang manenayang dakit mongshuttle bus king arap ning Mercury drug-MCU. King lele mu, makalukluk ya king gabun ing metung a matwang lalaki. Marinat at pirat-pirat ya susulud pantalun at imalan. Payat ya, makalbug ya lupa, malalalam la reng mata na. Atin yang maragul a suput a plastik king lele na. Abubut. Karaniwang imai ning metung a taung grasa a pakalat-kalat king siyudad.

Sisindi yang sigarilyu ing matwang lalaki. Beha, marakal ya tatalnan king kayli nang gamat, apamulut na siguru kareng dalan-dalan. Ing asuk ning sisindi nang sigarilyu, miraras ya keka. Megtakap kang arung at bagya kang linaut. Apansin na ka ning matwang lalaki. Aneng kamwa keka. E neman pitda sindi, inugse ne ing beha. Tinikdo ya. Rinipeke ya asbuk keka. E mekuntentu, kilkal ne pa ing abubut na. Linwal ne ibat ka rin ing metung a lumang malating Bibliya. Memasa yang berso, memasa yang memasa. Saka naka linawe. Babo’t lalam, bitis anggang buntuk.

"Kaporma mo," a na keka. "Ot nukarin ka wari munta kanyan? Mambabai ka?" Apansin ne ing makasakbat mung bag keng kekang pago. "Atin yang Bibliya ing kilub ning bag mo?" Saka ya balamo makalokong tiniman. Imasan ne ing mamusing nang baba anti mong malalam ing kayang isipan. Makalunus ka nong ala kang Bibliya," a na pa. Saka ya meyling masikan. Reng taung dadalan, lawen-lawen da kayu. Bakas mu kareng lupa ra ing simpatiya keka.

E na kamu binulad pa king matwang lalaki. Sabi neng sabi o neng emu ne inintindi pa. At samantalang e patugut sasabi, malaut neman ing pansin ning mata mu. Atyu ne karing aliwa pang tau a lalakad king pedestriyan. Atyu ne karing ali-aliwang saken a bibiyai king EDSA.

Pinandit pa, dinatang ne ing dakit mung shuttle bus. Kinuldas la reng etad nang ka-empleyadu mung memag-obrang pang-aldo. Linakad ka ba'ng sake. King suluk ning mata mu, ikit mung tingwanan na ka ning matwang lalaki. Bagya ya pang tiniman keka.

Tikyan me pang lawe keng awang ing matwang lalaki kabang pupulayi yang palaut ing sasaken mung shuttle bus. Linukluk yang pasibayu ing matwang lalaki king gabun. Sinubli ne ing tatalnan nang malating Bibliya king abubut nang maragul a suput a plastik. Sinindi yang pasibayung sigarilyu....

Aminan mu, mituran kang bagya keng penyabi na keka ning matwang lalaki. Mibusni king isip mu, dinat-dinatan ka mu naman kalupa na. Marakal ka mu naman abubut. Kilub ning bulsa ning pantalun mu, atyu ya ing selpon mung katmung bidyu't samu't saring sex scandal. Kilub ning bag mu, ating back issue ning magasing FHM a kasasali mu pa nandin keng bookstore. Kilub ning bag mu, ala anggang luma man at malating Bibliya.

Awa. Tutu. Metung ka mu namang taung grasa keti babu ning yatu....


3. TAONG GRASA

HAPON.

Panggabi ka at papasok ka pa lamang sa trabaho mo. Nakatayo kang naghihintay ng sundo mong shuttle bus sa harap ng Mercury Drug-MCU. Sa tabi mo, nakaupo sa lapag ang isang matandang lalaki. Nanlilimahid at punit-punit ang suot niyang pantalon at damit. Payat siya, humpak ang pisngi niya, malalalim ang kanyang mga mata. May malaking supot na plastik siya sa tabi niya. Abubot. Karaniwang imahe ng isang taong grasa na pakalat-kalat sa siyudad.

Sumisindi ng sigarilyo ang matandang lalaki. Upos, marami siyang hawak sa kaliwa niyang kamay, napulot siguro sa daan. Ang usok ng sinisindi niyang sigarilyo, umaabot sa iyo. Nagtakip ka ng ilong at lumayo ka nang kaunti. Napansin ka ng matandang lalaki. Nagalit siya sa iyo. Itinapon niya ang upos na may sindi. Tumayo siya. Rumepeke ang bunganga sa iyo. Hindi pa nakuntento, kinalkal niya ang kanyang abubot. Inilabas niya mula roon ang isang maliit na lumang bibliya. Nagbasa siya ng mga berso, nagbasa siya nang nagbasa. Saka ka niya tiningnan. Taas-baba, sa paa hanggang sa ulo.

"Maporma ka," sabi niya sa iyo. "At saan ka naman pupunta? Mambabae?" Napansin niya ang nakasakbat mong bag sa iyong balikat. "May Bibliya ba ang lob ng bag mo?" Saka siya ngumiting akala mo ay nakakaloko. Hinihimas niya ang marungis niyang baba na parang nag-iisip siya ng malalim. "Nakakaawa ka kung wala kang Bibliya...," patuloy pa niya. Saka siya tumawa nang malakas. Ang mga taong padaan-daan, tingin nang tingin sa inyo. Nababakas mo sa mga mukha nila ang pakikisimpatiya sa iyo.

Hindi mo na lang kinibo pa ang matandang lalaki. Salita siya nang salita ngunit hindi mo na pinapansin pa. At habang wala siyang tigil sa pagsasalita, ang pukaw ng iyong tingin ay nasa malayo na. Naroon na sa iba't ibang klase ng tao na naglalakad sa pedestriyan. Naroon na sa iba't ibang klase ng sasakyan na bumibiyahe sa EDSA.

Mayamaya pa, dumating na ang sundo mong shuttle bus. Bumaba ang mga inihatid na mga ka-empleyado mong nagtrabahong pang-araw. Lumakad ka na para sumakay. Sa sulok ng mga mata mo, nakita mong tinanguan ka ng matandang lalaki. Bahagya ka pa niyang nginitian.

Sinundan mo pa ng tingin sa bintana ang matandang lalaki habang tumatakbong papalayo ang sinasakyan mong shuttle bus. Umupo ulit sa lapag ang matandang lalaki. Isinauli niya ang hawak niyang maliit na bibliya sa abubot niyang malaking supot na plastik. Nagsindi siya ng panibagong upos nang sigarilyo.

Inaamin mo, tinamaan ka rin sa mga pinagsasabi sa iyo ng matandang lalaki. Nabuksan sa isip mo, nanlilimahid ka ring kagaya niya. Marami ka ring mga abubot. Sa bulsa ng pantalon mo, naroon ang selpon mong puno ng bidyo't sari-saring sex scandal. Sa loob ng bag mo, may back issue ng magasing FHM na kabibili mo lang kangina sa bookstore. Sa loob ng bag mo, wala kahit luma man lamang at maliit na Bibliya.

Oo. Totoo. Isang taong grasa ka rin dito sa mundo....


4. KAKYALUNG

MISAN PANG aminan ku keka na ing imai mu, e mibating keng isip ku. Pakanita pa mu naming itsura. Matas a babai, balangkinitan a pamangatawan, makabang buwak a pane makaluge, kule rosas a lupang ating malalalam a biloy, ampong maimpis at malalating labing manyaman uman.

Mamagselos la at maiinggit reng kaklasi at kakyalung ta. Agaganaka ku pa inyang pildak na kung Manuel, tindunan na kung Larry, sepingil na kung Lourdes ampong i Victoria, saka na ku piboksing-boksing Joel, Ernie, Armando at deng karelang ka-tribu. Kasaman da ku pauli mu. Munit alang danyos ta. Keka ku, kaku ka. Ika mu ing prinsesa at aku mu ing prinsipi ning monarkiyang telakad ku king isip ku.

Siguru, mipalaut na ka desan ngeni. Matni ka kasi buntuk inyang magaral tamu. Pane kang first honor menibat greyd wan anggang keng bayu ka meg-transfer ayskul. Malaut ya kasing labwad ing ikwa nang obrang tatang mu. Keylanganan na kong ituki at karin na ko mendatun at karin na ka rin megtaglos megaral. Masukal ya ing lub ku. O neng ala kung agawa. Mamako ya ing trak a sasaken yu, aatad da kang lawe. Malungkut ka mu naman, pakawe-kawe ka pa. At ramdam ku... baka e da naka aki pangt pasibayu.

Atin ku mung tampu keka. O't e mu ku aganakang silatan? E ke tuluy abalu nung nukarin da ka pantunan. Makaba na ing panaun a ala tang kumunikasyun. O neng eku tutuknang magbakasakali. Kitnan ku na la reng ninu-ninung Poncio Pilatu. Baka aturu da kaku ing lugar a lipatan yu. O neng ala.... At angga man ngening maglumut ne ing Friendster, (Facebook ampong Twitter ne ing usu), eku pa mu rin tutuknang. Mekyasawa na ka kaya? Anggang nanung gawan kung serts keng Facebook, e ke akit ing lagyu mu. Siguru kaku, apelidu na ne ning dio mu ing gagamitan mu. Misan... e mu rin taganang tula ing Facebook. Ataguryan ya pa mong social networking site.

Buri kung abalu mu, e ku pa mu rin magbayu. Angga man ngeni, malino ya pa keng isip ku ing imai ning trak a papalako. Sake na ka, malungkut ka at pakawe-kawe ka pa, aatad da kang lawe, at ramdam kung e da na ka akit pang pasibayu.

Oneng mibabalik ya ing trak (keng isip ku). Aatad na kang pabalik kaku. Matula kang baba at kumaul kaku. Saka, bigla---bangungut (keng isip ku pa mu rin). Tumwa kang bigla. Talakad ya keng lele mu ing dio mu a alang lupa. Lumapit la at lumele kekayu reng anak yung ala mu namang lupa. Saka ka mipakirut, mangutang la reng mata mu. At abalu mu king itsura ku ing katutwan kareng kekang kutang. Akung kakyalung mu at lulugud keka, anggan man ngeni... sultero pa mu rin!

Pagmarali kung ibantad, na angga man ngeni... manenaya ku keka.


5. ARAL NG CHESS, LEKSIYON SA BUHAY

PINANONOOD ni Rolly sa paglalaro ng chess ang dalawang kapwa niya manggagawa. Marami ang gaya niya na nagmimiron sa mga ito. Magkaiba ng istilo sa paglalaro ang dalawa. Mabilis tumira at agresibo sa atake ang manggagawang may hawak sa puting piyesa. Maingat at nag-iisip nang husto bago sumulong ang manggagawang may hawak sa piyesang itim. Sa latag ng mga piyesa sa board, sa tingin ni Rolly ay lamang ang puti ngunit may inisyatibo at puwedeng manalo ang itim.

"Mabigat na talaga ang tulak niyang si Freddie. Naglilibro na kasi, e," bulong kay Rolly ng may edad na manggagawang nagmimiron. Inginunguso nito sa kanya ang manggagawang may hawak sa piyesang puti.

"Oo nga po. Ngunit nasa posisyon din ang itim. May pag-asa pong manalo si Beto." Direkta siyang kumiling sa manggagawang may hawak sa itim na piyesa.

"Gano'n ba? Pagpustahan natin. Bente, pang-meryenda. Sa puti ako, sa itim ka."

"Sige po...."

Agresibo nga talaga sa atake ang Freddie, maingat naman ang Beto. Puwestuhan. Palitan ng kain. Pawn sa pawn. Bishop sa bishop. Pumosisyon ang Freddie upang matiin na ang itim, na kung malulusutan man ng Beto, rerepeke na ang mga atake para sa tuluyang pagkawasak ng kaharian nito. Ngunit naaanalisa ni Rolly, may threat din ang itim. Kailangan lamang ng Beto na magsakripisyo ng kanyang reyna, sabay talon ng kanyang kabayo para masukol na ang hari ng puti. Ngunit hindi pala nakita ng Beto iyon. Nag-resign na ito.

"Magaling ka talaga," sabi ng Beto sa Freddie.

Nakangiti kay Rolly ang may edad na manggagawang nagmimiron. "Talo ka,"

Ibinigay ni Rolly sa may edad na manggagawa ang dalawang sampung pisong barya na dinukot niya sa bulsa ng kanyang pantalon.

"Pero nakita mo ba sana ang tamang tira?" bulong kay Rolly ng may edad na manggagawa. "Matatalo sana ang puti kung nagpakain ng reyna ang itim."

Tumango si Rolly.

"Ganyan talaga sa chess. Madalas, nababalewala ang aral ng libro. Mas angat ang tira ng nagpaplano nang maayos. Dapat lang makita ang tamang sakripisyo upang manalo."

Ibinalik ng may edad na manggagawa kay Rolly ang dalawang sampung pisong barya.

"Quits muna tayo ngayon. Talo dapat ako kung nakita lang ni Beto ang tamang tira. Bukas, sa breaktime, tayong dalawa naman ang maglaro."

Ngumiti si Rolly ng pagsang-ayon.

Pumitada na ang ugong ng sirena sa guard house, hudyat na tapos na ang break time ng mga manggagawa.

Sumisilbato ang pandak na guwardiya at sinesenyasan nito ang mga manggagawa na pumasok na sa loob ng planta.


6. ANG REBOLUSYONARYO

KINATHA TALAGA ang sulating ito para kay Tatay. Ganitong mga karakter kasi ang trip niyang pinag-uusapan. Nakaka-relate daw kasi siya bilang isang dating aktibista. Sakali kaya na lumubog siya sa aktibismo noong kanyang kabataan, aling karakter kaya ang pipiliin ni Tatay na maging siya? Pipiliin kaya niya ang aktibistang umasenso? O mas trip niya ang buhay nung isa?

Kung gayon, iisipin ko na lang na nakikita ko si Tatay habang buong kumpiyansang nagkukuwento. Gaya ng madalas niyang gawin noon tuwing gabi at kuliglig at mga palaka na lang ang naririnig na nag-iingay sa paligid....Para ko siyang nakikitang nagkukuwento sa lambong ng dilim....

"Kapwa kami pinag-aral ng gobyerno bilang iskolar sa isang kilalang state university sa Maynila. Kapwa kami naging lider mag-aaral. Kapwa humawak ng mga komite sa tinatawag na underground community ng pamantasan. Siya, sa komite ng edukasyon. Ako, sa komite ng pag-oorganisa. Payat pa siya noon at may kaitiman pa, hindi gaya ngayon na nagkalaman na ang katawan at medyo pumuti pa ang kulay. Ang kanyang buhok ay usngal ang tubo at sa wari ay bihirang masuklay, hindi gaya ngayon na clean cut at makintab sa pahid ng hair cream. Noon ay simple lamang siyang manamit. Maong na pantalon, lokal na rubber shoes, pula o puting t-shirt, ngayon ay laging prisado ang suot na polo at slack na pantalon, lagi ring makintab ang balat niyang sapatos. Noon pa man ay bakas na sa mukha niya ang liyab ng ideolohiya, at kung tutuunan mo ng pansin ang kanyang maiitim at mabibilog na mga mata, matatanaw mo roon ang apoy na gumagatong sa kilusan. At noon pa man ay mahusay na siyang magsalita sa harap ng maraming tao. Aaminin ko, iyon ang hinangaan ko sa kanya. Pinagliyab niya, sa pakikinig ko sa kanya, ang damdamin kong makabayan. Siya ang nagpasidhi ng tibok ng rebolusyon sa aking puso.

"Kung may naiisip man ako na nagkaroon ng malaking impluwensiya sa kanya, iyon marahil ay ang mga librong kanyang nabasa, partikular ang tatlong librong malimit niyang bitbit noon at nakalagay sa back pack niyang laging nakasakbat sa kanyang balikat. Dalawang pulang libro ni Karl Marx, ang Communist Manifesto, at ang Wages, Prices and Profits. Mga turo at aral ni Karl Marx sa mga proletaryado manggagawa na mag-aklas at magkaisa laban sa mga burgis kapitalista, ang sinasabing ugat na nagpasimula ng unyonismo sa mundo. At ang 'naligaw' na dakilang nobela raw ni Ernest Hemingway, ang The Old Man And The Sea, na nababalatan ng kulay asul. Tungkol sa tatlong araw at tatlong gabing karanasan ng isang matandang mangingisdang taga-Cuba, na napilitang pumalaot nang husto sa dagat sa kagustuhang makahuli dahil walumpu’t apat na araw na itong walang huling isda. Ang dambuhalang marlin na nabitag ng matanda sa laot ay kalansay na lang nang maiahon sa pampang dahil pinag-agawan ito ng mga pating na nakasagupa ng matanda. Sugatan man at nanghihina, at wala na namang naiuwing huli kundi ang kalansay ng dambuhalang marlin, kumbinsido ang makababasa sa nobela na hindi tunay na nabigo ang matanda sa naging layon nito sa pangingisda sa laot. Kuwento niya sa akin, hindi naman daw tunay na kanya ang librong iyon. Pagamit lang daw sa kanya ng isang lider manggagawa ang mga akda ni Karl Mark; ang kay Hemingway naman ay pahiram lang sa kanya ng propesor namin sa English Literature. Sa anu't anuman, alam kong tumatak nang husto sa utak niya ang aral at turo ng mga librong iyon at naging tatak na ng kanyang pagkatao.

"Nakasama ko siya sa halos lahat ng mobilisayon ng aming hanay. Kasama ko siya sa mga oplan-dikit sa mga pader sa mga bangketa sa Metro Manila. Kapwa namin naranasan ang maitulak ng mga kapulisan sa pagtangkang wasakin ang aming hanay. Kapwa rin kami nakaligo sa buga ng tubig ng mga hose ng mga bumbero. At mahimbing na ring nakaranas ng tulog sa ilang presinto, huwag nang isali pa ang pag-torture sa amin ng ilang kapulisan. Ang lahat ng ito, dinaanan namin sa diwa ng pakikibaka.

"At sa mga gayong pagsasama, nabuo namin ang pagkakalapit sa isa't isa. Pagkakalapit na naging daan para malaman namin ang buhay ng bawat isa. Naikuwento ko sa kanya, halimbawa, na naulila ako sa magulang noong musmos pa at inampon ng isang kamag-anak na hindi magkaanak. Masuwerte, sabi ko, na nagkaroon ako ng mga umampong mababait at nakaiintindi sa mga gawain ko sa kilusan. Sa kabilang dako naman, nalaman kong nagmula siya sa isang maralitang pamilya. Dalawa silang magkapatid na parehong lalaki. Isang karpintero ang kanyang ama at may sakit na tuberkolosis ang kanyang ina, na noong panahong iyon ay mahirap pang gamutin. Tutol ang kanyang mga magulang sa gawain niya sa kilusan at hinihimok na siya ng mga ito na lumabas na at asikasuhin na lamang ang pag-aaral. Malapit na siyang gumradweyt, at nangangamba ang mga ito na mapatalsik pa siya sa pamantasan at hindi makapagtapos.

"Kung kilala ko siya, alam kong mahirap siyang mapahinuhod ng mga gayong pakiusap, kahit sabihing magulang niya ang mga ito na nagsasalita. May sarili siyang pag-iisip. At ano naman ang dapat na ikatakot ng mga ito? Ang mismong pangulo ng pamantasan ang aming tagapayo sa underground. May basbas ang aming bawat galaw. Kapag nakikita ko siya sa mga gawain namin sa kilusan, alam kong kaisa pa rin naman namin siya. Mahusay pa rin niyang ginagampanan ang kanyang tungkulin bilang pinuno ng komite ng edukasyon. Naroon pa rin ang talim ng kanyang dila na nakapagpapamulat. Polyeto dito at polyeto doon. Burador ng mga plano ng mga gagawing pag-aaral sa mga kaoorganisang kasapi. Ngunit sandaling alab na lamang iyon. Sa mga galaw niya, napapansin ko na ang unti-unti niyang pananamlay. At alam ko ang sanhi. Sumuka ng dugo ang kanyang ina at naging mahigpit ang hiling nitong bumitaw na siya sa kilusan bago man lang daw ito bawian ng buhay.

"At isang araw nga ay nagpaalam na siya sa akin.Sinamahan ko siya, bilang pinuno ng komite ng pag-oorganisa, sa pangulo ng pamantasan na aming tagapayo. Pinayagan namin siyang makalabas at makabitaw. Ang gawaing makabayan ay hindi ipinipilit. Bukas ito sa lahat ng gustong pumasok at bukas sa lahat ng gustong lumabas.

"Nagpatuloy ang galaw ng buhay kahit wala siya. Pinalitan siya sa komite ng isang kabataang bagama't walang gaanong karanasan ay nais matuto. Kapag nakikita ko siya sa pamantasan, para siyang aso na nakatungo at tumatalilis sa paglayo. Ganap na niyang sinunog ang tulay ng aming ugnayan.

"Kasagsagan na rin iyon ng malawakang demonstrasyon sa mga lansangan. Paulit-ulit na naririnig sa mga lansangan ang mga chanting ng pakikibaka. Imperyalismo, ibagsak! Piyudalismo, ibagsak! Sosyalismo para sa lahat! At isang araw ay ginulat kami ng isang memorandum sa pamantasan. Tinatanggal bilang pangulo ng pamantasan ang pangulo na aming tagapayo. Pinalitan ito ng bagong pangulo na tuta ng gobyerno. Kasunod ay ang malawakang expulsion sa hanay ng mga mag-aaral na opisyales at kasapi sa underground. Hindi siya nakasama sa expulsion dahil matagal na siyang di aktibo. Dahil doon ay nakagradweyt siya, ako ay hindi nakagradweyt.

"Sa pagdaan ng mga taon ay maraming nabago sa pagitan naming dalawa. Mula sa mga karanasang pamamasada ng taksi at pamamasukan sa pabrika, namundok ako at sumama sa armadong kilusan. Tipong isinilang ako para makibaka. Paminsan-minsan ay bumababa ako ng bundok at humahalubilo sa mga mamamayan. Nagbabalatkayo ako para makaiwas sa maiinit na mga mata ng mga kapulisan. Sa isang karinderya sa isang bayan sa Timog Katagalugan, nakita ko ang binago sa kanya ng panahong lumipas. Napanood ko siyang nagsasalita sa TV, sa monitor ay nakasulat ang kapsiyon ng kanyang pangalan at sector na kanyang kinakatawan. Nalaman kong undersecretary na pala siya ngayon ng isang sangay ng gobyerno.

"Sa pagkatitig ko sa kanya habang nagsasalita sa TV, nagbalik sa aking alaala ang mga pinagdaanan naming laban. Naalala ko ang tatlong librong malimit niyang bitbit noon at nakalagay sa kanyang back pack na laging nakasakbat sa kanyang balikat. Naisip ko, pumalaot na siya nang husto para sa kanyang 'dambulang marlin'. Ngunit hindi gaya ng matandang mangingisdang taga-Cuba sa nobela ni Ernest Hemingway, hindi ako kumbinsido sa natamo niyang tagumpay.

"Alam ko---dumadaloy pa rin sa dugo niya ang patak ng mga turo at aral ni Karl Marx."


7. ANG REBOLUSYON NI TATAY

MADALAS akong magising noon sa gitna ng gabi na may mga bisitang hukbo si Tatay. Pinakakain niya at pinagkakape ang kanyang mga bisita habang ang mahahabang sandata ng mga ito ay nakasandal sa dingding ng kusina. Nagagalit noon si Lolo Toto (ama ni Tatay) kapag nalaman nito kinabukasan ang tungkol sa mga bisita ni Tatay. Ayaw na ayaw kasi ni Lolo Toto sa hukbo. Kung si Lolo Toto lang daw ang masusunod, hinding-hindi raw ito magpapalamon ng hukbong-kanin. (Tawag niya sa mga pumapasok sa kilusan, hindi dahil sa prinsipyo, kung hindi upang iseguro ang kumakalam na sikmura.)

Ngunit sadyang likas na matigas ang ulo ni Tatay. Lubhang makiling sa mga kaibigang hukbo. Isang bagay na ikinababahala ni Nanay. Baka raw kasi pagdiskitahan si Tatay ng mga militar.

Kaya noong hindi umuwi si Tatay mula sa sinasakang bukid, todo ang kaba ni Nanay. Iniisip ni Nanay na ginantihan na si Tatay ng mga militar. Ngunit hindi pala gano’n ang nangyari. Sumapi na pala ito sa rebolusyon ng kanyang mga kaibigan. Nalaman namin ito dahil bisita namin siya sa bahay noong gabi. May mahabang sandata na rin si Tatay, isinasandal na rin niya sa dingding ng kusina ang sandata habang kumakain sila ng kanyang mga kasama.

Isa nang bangkay si Tatay nang muling makabalik sa bahay. Sabi ay napatay sa engkuwentro. Inilibing namin siya sa libingang bayan. Bumabagyo noon at akala mo ay nakikiiyak ang langit sa pagdadalamhati ni Nanay. Wala namang binabanggit na pangongondena si Lolo Toto ukol sa anak niyang hukbong-kanin. (?)

Bata pa ako noon upang maintindihan ang bagay na iyon. Ngunit ngayong malaki na at may mga anak na, pilit kong inuunawa ang kinasapitan ni Tatay. Madalas na sa pagtutulos ng kandila sa kanyang puntod, naiisip ko kung bakit may mga kumakalaban sa gobyerno na gaya ni Tatay at ng mga kaibigan niya. Marahil, kontradiksyon ang batas ng kalikasan sa mundo. Nagtatalo ang dalawang puwersa upang umiral ang mahusay na elemento. Gaya ng paglusog ng katawan ng tao sa pag-iral ng sustansiyang nililikha ng tunggalian ng masamang mikrobyo at ng mabuting mikrobyo.

Tama kaya ang rebolusyon ni Tatay?


[About the author. Manuknangan ya i Christopher G. Dela Cruz king Navotas dapot meragul ya king San Nicolas, San Luis Pampanga. Ginradweyt yang Aircraft Maintenance Technology king Patts College of Aeronautics. Mekapagpalathala neng mapilan a makukuyad a kuwentu at komiks script king magasing Liwayway; komiks at makukuyad a prosang nobeleta king publikasyong Counterpoint Publishing House Inc. Dibersiyon ne at maaadik ya king piyalung a chess. Sasalaminan ne ning piyalung a ini ing kayang pangatau: Taung bale. Tahimik. Magplanu. Mimisip. Magmasid. Susulat. Susulat. Susulat.]

-Posted: 9:21 AM 2/11/12 | More of this author on eK!
Nextnext