eK! is electronic Kabalen, a web-exclusive Kapampangan journal of ideas

minerva zamora arceo
minerva zamora arceo "BERONG, TIKDO na ka ken! Matas ne ing aldo makakasat ka pa keng pagkeran," nganang ginulisak Apung Gunda. Ing siuala na anang katarling, masakit keng balugbug. Balamu dimdam mula retang patalastas keng TV, pakaguliak da balamu maklak lang maklak deng kasabi da. Aldo-aldo makanyan mung makanyan ing eksena karela.

Wapin pala... siping mi lang bale. Kalupa mi rugu, paldak-sikaran na la naman ning kasakitan. Keni resettlement makanyan ing bie. Pare-pareu mu ing sisti. Reng aliwa mamag-abroad la dapot ustung misan atin maririmalas. Mangaloku la kareng agency. Papamayaran da lang nanu-nanung gastus paglakad papel kaybat kabud da nala pulayan.

Ita ping taga Purok Dos, i Freddie, mibalita ya buung resettlement ketang misan mengulu ya at memigsu ya kanu menyaksak keng sobra nang lasing. Makananu rugu, memayad ya kanung adwang dalan a libu ketang recruiter kaybat pilayan ne. Detang pemayad na inutang na la mu. Makasanla ya pa ing bale na.

Deng aliwa naman kalupa ra ri Bapang Kaloy, makipamunga la pa mu rin kareng atin gabun malapit keni resettlement. Uling sane la keng biye ortilanu at yamu ing balu rang kabyayan, anggang ala na lang sariling gabun makipamunga la kareng aliwa. Sayang mu rin kasi ing asosobra rang pale potang mamupul. Kaybat deng inintrega ing para keng mikibandi keng gabun, ing mitagan para pamangan da ampong ditak a panggastus. Ing tutu na ede pa apupupul ing pale makakutkut na la keng utang. Sabi na pin Bapang Kaloy pagtiyagan da namu ing ditak a kabyayan kesa ala.

Marakal naman, makikipagobra la kareng pabrika, tindahan, construction, ampong malls. Keraklan ing suweldu ra Dos Siyentus yamu ing aldo. Masuelu na la nung miras yang tsa Kuwatru Siyentus. Kaya ing gagawan da reng aliwa, sasaklon da ngan ing overtime. Imbes na ipaynawa re, halus e nala matudtud manakitan la mu sa bang marakal ing aiuli ra bale ustung suweldu.

Ing masakit, kapilan pa mu aplit ing pamananggal da reng pabrika kareng magobra. Sabi da keng radyu mituran tamu kanung resention... ustu ya ba? Basta makanita ke dimdam. Buung yatu kanu magkasakit la reng negosyanti, lalu na Amerika. O siyempre ikatamu pang Pilipino? Buri tamu puru isteytsayd, pati gubyernu tamu pirmi neng makasusu keng presidenti ra... uyta bisa tamu o ali, miambusan tamu keng karimalasan da, ali?

Diyos ko! Anapin Ima ku, "e ta na yata salese biye, todos nang kasakitan ing akakit mu keni." Dati kasi karin kami king Dolores makatuknang. Malapit mu king kabalenan. Oneng limbug ya ing baryu mi anyang mamakbung ya ing Pinatubu. Kaya pin oyni atiu na kami resettlement. Ala no mang akarapat di Tatang ku. E na kami man makualta, ala kaming aliwang lipatan.

Anyang minuna kaming menuknangan keni anang kalangi. Buri kung sabyan, alang kabie-bie ing paligid. Puru lamu sementung bale na e na man talaga yari. Kaybat alang tanaman. Nung atin man Saresa la mu. Anang kapali.

Ing kakaramput ming gabun king Dolores mitambunan ya na mang lahar kaya anyang lumipat kami keni ala kaming balung kabyayan. Osimap mapilan mung bulan mekapakisabi ya i Tatang na makipamasada ketang kumpare na. Ya mu kabud ing pagdamutan mi ing panakitan na aldo-aldo. Atlu la pa reng magaral kekami. Yaku angga ku mung high school kaybat e na ku meg-college. Ala lang pera reng pengari ku. Saup-saup naku bale. Ustung gagawa yang tamales i Ima ku, sasaupan keng magtinda. O kaya nung mangailangan lang piyun kareng malapit a construction, mag-extra ku. Misan naman yaku ing mamasada ustung e malyari i Tatang. Basta nung nanu apanakitan anggang apulu yang pesus papatusan ke.

"Berong, simaron ka! Pikbungan na ka ning altiiiii!!!!!!" Aro, uyta na. Menagkas ne pu i Apung Gunda. Patingapun neng bubula asbuk kanyan. Ot ini naman kasing anak na, i Berong, asne king katamad. Matulsak yang matulsak. Pero ustung atin mangalagu keng kantu, saugli makaporma ya. Eya rugu dirine keng ala ya mang pakan keng ayasawa na nung sakali.

Yaku? E ku man sisiryoso kareng babai. Masakit ing bie. Onung i Ima ku eke pa agyung pagsilbiyan, mantun ku pang aliwang pakanan? Pero siyempre poporma ku rin. Kareta mung bisang tutuking mamasyal keng mall. Eko no man pakanan kareng restoran, sasali ku lang donut. Nanu pa ta, pamisan-misan mumunta ku ketang suki ming beerhouse para naman eku masyadung agrabiyadu kareng kaedad ku. Kareng kalupa kung pakakalulu ampong alang pegaralan, masakit maglolo. Kakabag ka salu ustung ing kayarap mu kapita-pitagan yang babai a megaral a ibat keng masanting a pamilya. Anapin Bapa ku, keraklan detang tagan ila mung akwa mu. Pero eku pa naman milalako pagasa. i Risa, itang anak nang Darang Maring ya namung panayan kung dagul. Matwa ku mung limang banwa kaya. Siguru datang ing panaun, mika sikan kung lub mamanikan karela. Tutal taga ya mu rin keni resettlement at kilala mi la reng pamilya ra. Panalangin ku mu sana e ne mamako keni kekami para e re akwa reng aliwa. Manaya na ku mu.


[About the author. Minerva "Mini" Zamora Arceo is a 31 year-old mother of three. She earned degrees in Bachelor of Arts in Mass Communications-Major in Journalism and in Bachelor of Arts in Film and Audio-Visual at UP Baguio and at UP Diliman. She was a full-time journalist from 1998 to 2004, writing for the daily Sun.Star Pampanga. Before her current stint as Executive Director of the Advocacy for the Development of Central Luzon (ADCL), a non-stock, non-profit regional organization, she served as Provincial Information Officer (PIO) during the term of Pampanga Governor Mark T. Lapid. At present, she manages to engage in advocacy work to promote culture and the arts, even while writing a column every Monday and Tuesday for the Punto! Gitnang Luzon newspaper and hosting a daily radio program, "Kuwentong Buhay, Kuwentong Bahay" (11AM to 12NN on DWGV-AM, 792 khz).]

-Posted: 7:44 AM 2/3/09 | More of this author on eK!